Encheiridion

„Rzeczą człowieka źle wykształconego jest obwiniać innych za własne złe położenie; rzeczą tego, kto zaczął się kształcić – obwiniać samego siebie; a rzeczą tego, kto naukę ukończył – nie obwiniać ani innych, ani siebie.”

„Pamiętaj, że obraża cię nie ten, kto cię znieważa albo bije, lecz twoje mniemanie, że te rzeczy są obraźliwe. Kiedy więc ktoś cię rozdrażni, wiedz, że rozdrażniło cię twoje własne mniemanie.”

„Oto postawa i znamię człowieka niewykształconego: nigdy nie oczekuje pożytku (korzyści) ani szkody od siebie, lecz od rzeczy zewnętrznych. Oto postawa i znamię filozofa: wszelkiej korzyści i wszelkiej szkody oczekuje od siebie.”

„Jedne rzeczy zależą od nas, inne nie.”

„A to, co od nas zależy, jest z natury wolne, nie podlega przymusowi ani przeszkodom; to zaś, co od nas nie zależy, jest słabe, niewolnicze, podlega przymusowi, jest w cudzej mocy.”

„Ludzi niepokoją nie rzeczy, które się dzieją, lecz mniemania o rzeczach; na przykład śmierć nie jest niczym strasznym, bo gdyby była, wydałaby się taka i Sokratesowi; to mniemanie o śmierci, że jest straszna, jest właśnie tym, co straszne.”

„Kto więc chce być wolny, niech niczego nie pragnie i niczego nie unika z tego, co zależy od innych; jeśli nie przestrzega tej zasady, musi być niewolnikiem.”

„Twoim obowiązkiem jest bowiem dobrze zagrać rolę, którą ci dano; wybór roli należy do kogoś innego.”

„Możesz być niezwyciężony, jeśli nie podejmiesz żadnej walki, w której zwycięstwo nie zależy od ciebie.”

„Jeśli bowiem istota dobra zależy od nas, nie będzie w nas miejsca ani na zawiść, ani na zazdrość.”

„I pamiętaj, że jeśli wytrwasz przy tych samych zasadach, ci sami ludzie, którzy najpierw cię wyśmiewali, potem będą cię podziwiać; jeśli zaś dasz się im pokonać, ściągniesz na siebie podwójne szyderstwo.”

„A któż może dać drugiemu to, czego sam nie ma?”

„Jeśli mogę zdobyć pieniądze i przy tym zachować skromność, wierność i wielkoduszność, wskaż mi drogę, a zdobędę je.”

„Przy każdym czynie rozważ to, co go poprzedza, i to, co po nim następuje; i dopiero wtedy przystąp do czynu.”

„Różni ludzie są bowiem z natury stworzeni do różnych rzeczy.”

„Niemożliwe jest więc, by ktoś, kto uważa, że doznaje szkody, cieszył się tym, co uważa za przyczynę szkody, tak jak niemożliwe jest cieszyć się samą szkodą.”

„Wyznacz sobie od razu pewien charakter i pewną postawę, których będziesz przestrzegać zarówno w samotności, jak i w towarzystwie ludzi.”

„Niech ogólną zasadą będzie milczenie albo niech mówi się tylko to, co konieczne, i w niewielu słowach.”

„Kiedy masz się z kimś spotkać, a zwłaszcza z kimś, kto uchodzi za osobę wyżej postawioną, postaw sobie przed oczy, co w takich okolicznościach zrobiłby Sokrates albo Zenon, a bez trudu należycie wykorzystasz tę sposobność.”

„Jeśli bowiem nie jest słuszne tak postąpić, unikaj tego czynu; jeśli zaś jest słuszne, czemu boisz się tych, którzy niesłusznie będą cię ganić?”

„Jak podczas chodzenia uważasz, by nie nadepnąć na gwóźdź ani nie skręcić nogi, tak uważaj, by nie uszkodzić własnej władzy kierowniczej; a jeśli będziemy przestrzegać tej zasady przy każdym czynie, bezpieczniej będziemy go podejmować.”

„Te rozumowania są niespójne: jestem bogatszy od ciebie, więc jestem od ciebie lepszy; jestem wymowniejszy od ciebie, więc jestem od ciebie lepszy.”

„A kiedy ktoś ci powie, że nic nie wiesz, a ty się tym nie zirytujesz, bądź pewien, że zabrałeś się już do dzieła (filozofii).”

„A cokolwiek ktoś o tobie powie, nie zwracaj na to uwagi, bo to nie twoja sprawa.”

„A jeśli stanie przed tobą coś uciążliwego albo przyjemnego, chwalebnego albo niesławnego, pamiętaj, że teraz są zawody, teraz są igrzyska olimpijskie i nie można ich odłożyć; i że od jednej porażki i jednego ustąpienia zależy, czy postęp zostanie utracony, czy zachowany.”

„Choroba jest przeszkodą dla ciała, lecz nie dla woli, chyba że wola sama tego zechce. Kulawość jest przeszkodą dla nogi, lecz nie dla woli.”

„Nigdy nie nazywaj siebie filozofem i nie rozprawiaj wiele wśród niewykształconych o twierdzeniach (zasadach filozoficznych, wskazaniach), lecz rób to, co z nich wynika. Na przykład na uczcie nie mów, jak człowiek powinien jeść, lecz jedz tak, jak powinieneś.”

„Nie żądaj, by wydarzenia działy się tak, jak chcesz, lecz niech twoją wolą będzie, by działy się tak, jak się dzieją, a zaznasz spokoju.”

„Ćwicz się więc w tym, by każdemu przykremu wrażeniu przeciwstawiać słowa: «Jesteś tylko wrażeniem, a wcale nie tym, czym się wydajesz».”

„Jeśli lubisz dzban, mów, że lubisz dzban; wtedy nie stracisz spokoju, gdy się stłucze. Jeśli całujesz swoje dziecko albo żonę, mów sobie, że całujesz człowieka, bo wtedy, gdy dosięgnie go śmierć, nie stracisz spokoju.”

„Nigdy nie mów o niczym: «Straciłem to», lecz mów: «Oddałem». Umarło ci dziecko? Zostało oddane.”

„Każda rzecz ma dwa uchwyty: jeden, za który możesz ją nieść, i drugi, za który nie możesz.”

„Pamiętaj, że jesteś aktorem w sztuce, a o tym, jaka ona ma być, decyduje jej Autor: jeśli chce, by była krótka, jest krótka; jeśli długa – jest długa.”

„Jeśli ktoś ci powie, że taki a taki źle o tobie mówi, nie broń się przed tym, co mówi, lecz odpowiedz: «Nie znał moich innych wad, bo inaczej nie wspomniałby tylko o tych».”

„Kiedy ktoś mówi o tobie źle albo wyrządza ci zło, pamiętaj, że robi to lub mówi, bo uważa, że jest to dla niego właściwe. Nie może iść za tym, co tobie wydaje się dobre, lecz tylko za tym, co wydaje się dobre jemu.”

„Kiedy wyobrażasz sobie jakąś przyjemność, uważaj, by cię nie porwała, jak inne wyobrażenia. Odczekaj chwilę i daj sobie czas do namysłu. Następnie przypomnij sobie dwie rzeczy: jak długo będziesz się cieszyć tą przyjemnością i jak długo potem będziesz żałować i przeklinać samego siebie.”

„Dlatego przede wszystkim staraj się nie dać się porwać wrażeniom. Jeśli bowiem raz zyskasz czas i zwłokę, łatwiej ci będzie zapanować nad sobą.”

„Jeśli kiedyś zdarzy ci się zwrócić ku rzeczom zewnętrznym, tak że zapragniesz przypodobać się komuś, wiedz, że utraciłeś plan swojego życia.”

„Jeśli chcesz czynić postępy, musisz się zadowolić tym, że w sprawach zewnętrznych uchodzisz za głupca i prostaczka; nie chciej, by ludzie myśleli, że coś wiesz, a jeśli ktoś będzie uważał, że jesteś kimś, nie ufaj sobie.”

„Musisz być jednym człowiekiem, dobrym albo złym; musisz rozwijać albo swoją władzę kierowniczą, albo zewnętrzne przymioty; musisz zajmować się albo swoim wnętrzem, albo rzeczami zewnętrznymi.”

„Ciało każdego człowieka jest miarą jego majątku, tak jak stopa jest miarą buta. Jeśli trzymasz się tej granicy, zachowasz właściwą miarę; jeśli ją przekroczysz, w końcu nieuchronnie stoczysz się w przepaść.”

„Jeśli ktoś szybko się myje, nie mów, że myje się źle, lecz że myje się szybko. Jeśli ktoś pije dużo wina, nie mów, że pije źle, lecz że pije dużo. Dopóki bowiem nie rozstrzygniesz, jaki osąd nim kieruje, skąd wiesz, że postępuje źle?”

„Rozlała ci się kropla oliwy? Skradziono ci łyk wina? Powiedz sobie: «Taka jest cena wolności od namiętności, taka jest cena spokoju ducha».”

„Jeśli podejmujesz się roli ponad swoje siły, nie tylko się w niej kompromitujesz, lecz także zaniedbujesz rolę, którą mógłbyś z powodzeniem odegrać.”

„Oznaką tępego umysłu jest zaprzątać się troskami o ciało, przedłużać ćwiczenia, jedzenie, picie i inne czynności cielesne. Te rzeczy należy robić jako sprawy drugorzędne; całą uwagę trzeba poświęcić umysłowi.”

„Kiedy już przyjmiesz prosty sposób życia, nie chlub się tym, a jeśli pijesz tylko wodę, nie mów przy każdej okazji: «Piję tylko wodę». A jeśli kiedyś zechcesz ciężko ćwiczyć, zachowaj to dla siebie i nie obnoś się z tym.”

„Kiedy cokolwiek cię spotyka, pamiętaj zawsze, by zwrócić się ku sobie i zapytać, jaką masz zdolność, by sobie z tym poradzić.”

„Kiedy idziesz odwiedzić jakiegoś wielkiego człowieka, przygotuj się w myślach na to, że nie zastaniesz go w domu, że cię nie wpuszczą, że zatrzasną ci drzwi przed nosem, że nie zwróci na ciebie uwagi.”

„W rozmowie unikaj częstego i przesadnego wspominania o własnych czynach czy przygodach; inni bowiem nie słuchają z taką przyjemnością o tym, co cię spotkało, z jaką ty opowiadasz o swoich przygodach.”

„A co naprawdę wolisz? Pieniądze czy wiernego, skromnego przyjaciela?”

„Miej dzień po dniu przed oczami śmierć, wygnanie i wszystko, co wydaje się straszne, lecz najbardziej śmierć, a wtedy nigdy nie skierujesz myśli ku temu, co niskie, i nigdy niczego nie zapragniesz ponad miarę.”

„A jeśli nie jesteś jeszcze Sokratesem, powinieneś jednak żyć jak ktoś, kto chciałby być Sokratesem.”

„Nie śmiej się wiele ani z wielu rzeczy, ani bez umiaru.”

„Pamiętaj, że w życiu powinieneś się zachowywać tak jak na uczcie. Półmisek krąży z rąk do rąk i dochodzi do ciebie: wyciągnij rękę i weź z niego uprzejmie. Mija cię: nie zatrzymuj go.”