Seneca Citaten

‘Andere ondeugden kunnen verborgen blijven en in het geheim gekoesterd worden; woede toont zich openlijk en verschijnt op het gezicht, en hoe groter ze is, hoe zichtbaarder ze overkookt.’

‘De mens is geboren voor wederzijdse hulp, de woede voor wederzijds verderf: de eerste houdt van gemeenschap, de laatste van verwijdering.’

‘Er zijn dingen waarvan het begin in onze macht ligt, maar die ons, eenmaal ontwikkeld, met hun eigen kracht meesleuren en ons geen weg terug laten.’

‘De betrouwbaarste deugd is de deugd die zichzelf lang en zorgvuldig overweegt, zichzelf beheerst, en zichzelf langzaam en weloverwogen naar voren brengt.’

‘Iedereen die zichzelf onschuldig noemt, let eerder op getuigen van buitenaf dan op zijn eigen geweten.’

‘Niets past iemand die straf oplegt minder dan woede, want de straf heeft des te meer kracht om te verbeteren als het vonnis met weloverwogen oordeel wordt uitgesproken.’

‘Wat kan bovendien de wijze onwaardiger zijn dan dat zijn hartstochten afhangen van de slechtheid van anderen?’

‘Wil je niet boos worden op afzonderlijke mensen, dan moet je de hele massa vergeven, dan moet je het hele mensdom vergiffenis schenken.’

‘Tegen blijvende en welig tierende kwaden is een strijd met een lange adem nodig; niet om ze te bedwingen, maar alleen om te voorkomen dat ze ons overmeesteren.’

‘Wat anderen angst aanjaagt, vreest voor zichzelf.’

‘De kwalen waaraan we lijden zijn te genezen, en omdat we geboren zijn met een natuurlijke neiging tot het goede, zal de natuur zelf ons helpen als we proberen ons leven te beteren.’

‘Wat is rustgevender dan een geest die in vrede is, en wat is afmattender dan woede?’

‘Laat de wijze gematigd zijn, en wanneer iets wat krachtiger moet worden aangepakt, laat hij dan kracht te hulp roepen, niet woede.’

‘Ook spel zal nuttig zijn: want matig genot ontspant de geest en brengt hem in het juiste evenwicht.’

‘We moeten altijd wat tijd laten verstrijken, want de tijd brengt de waarheid aan het licht.’

‘De bereidheid om te geloven wat we horen, richt zeer veel onheil aan; vaak zouden we niet eens moeten luisteren, want in sommige gevallen is het beter bedrogen te worden dan bedrog te vermoeden.’

‘Niets voedt de woede dus meer dan buitensporige weelde die nooit tevreden is: de geest moet door een ruwe behandeling gehard worden, zodat hij geen slag voelt die niet zwaar is.’

‘Stel dat we gestraft worden; laten we dan niet alleen denken aan wat we ondergaan, maar ook aan wat we gedaan hebben: laten we ons vroegere leven aan een oordeel onderwerpen.’

‘Hoeveel verder reiken de regels van de plicht dan die van de wet!’

‘Wat kan er onrechtvaardiger zijn dan in het geheim te geloven en openlijk boos te zijn?’

‘Zoals alle ledematen eendrachtig samenwerken, omdat het in het belang van het hele lichaam is dat elk ervan behouden blijft, zo moeten de mensen elkaar sparen, omdat ze voor de gemeenschap geboren zijn.’

‘Het is een grote geest eigen het onrecht dat hem wordt aangedaan te verachten; de meest minachtende vorm van wraak is je tegenstander niet eens de moeite van wraak waard te achten.’

‘Niets is onrechtvaardiger dan dat iemand de ruzies van zijn vader erft.’

‘Als iemand boos op je is, beantwoord zijn woede dan met weldaden: een ruzie die maar door één partij wordt gevoerd, loopt dood: om te vechten zijn er twee nodig.’

‘Hoeveel roemrijker is het al het onrecht en alle beledigingen van je af te werpen, als iemand die een harnas draagt waar geen enkel wapen doorheen dringt; want wraak is een bekentenis dat we gekwetst zijn.’

‘Er is geen groter bewijs van grootmoedigheid dan dat niets wat je overkomt je tot woede kan brengen.’

‘Laten onze ondernemingen dus niet onbeduidend zijn, maar ook niet aanmatigend en roekeloos: laten onze verwachtingen niet ver van huis afdwalen: laten we niets ondernemen waarvan het slagen ons zelf zou verbazen.’

‘Wanneer een twist langer of feller dreigt te worden dan gewoonlijk, laten we hem dan in de kiem smoren, voordat hij kracht wint.’

‘Niet iedereen raakt op dezelfde manier gekrenkt; je moet dus weten waar je eigen zwakke plek ligt, zodat je die met bijzondere zorg kunt beschermen.’

‘Wie wil weten wat er over hem gezegd wordt, wie hatelijke praatjes opgraaft, ook als ze in het geheim zijn verteld, verwoest zelf zijn eigen gemoedsrust.’

‘Een groot deel van de mensen schept zelf zijn grieven, door ongegronde vermoedens te koesteren of door kleinigheden op te blazen.’

‘Laten we ons verplaatsen in degene op wie we boos zijn: nu maakt een overdreven besef van onze eigen belangrijkheid ons vatbaar voor woede, en zijn we best bereid anderen aan te doen wat we niet zouden kunnen verdragen als het ons werd aangedaan.’

‘Strijd hard met jezelf, en als je de woede niet kunt overwinnen, laat haar jou dan niet overwinnen: je bent al begonnen haar de baas te worden als ze zich niet toont, als ze geen uitweg krijgt.’

‘Onze innerlijke gedachten worden geleidelijk beïnvloed door onze uiterlijke houding.’

‘Vorm je oordeel niet op grond van één uur of één dag: kijk naar de hele neiging van je geest; ook al heb je geen kwaad gedaan, je bent er toch toe in staat.’

‘Hoeveel beter is het niet een onrecht te helen dan het te wreken?’

‘Wie het een kwelling vindt iemand te zien die het beter heeft dan hij, zal het zelf nooit goed hebben.’

‘Het verlangen naar dezelfde dingen, dat een band van vriendschap had moeten zijn, wordt een bron van ruzie en haat.’

‘Al onze zintuigen moeten tot kracht worden opgevoed: ze kunnen van nature veel verdragen, mits de geest ervan afziet ze te bederven.’

‘De geest is sterk genoeg om de kwaden te dragen waarop hij voorbereid is.’

‘Laten we ons eigen geweten volkomen geruststellen, maar geen moeite doen om aanzien voor onszelf te verwerven.’

‘Het leven is iets wat geen verspilling toelaat, en we hebben geen tijd over om weg te gooien.’

‘Deze adem die ons zo dierbaar is, zal ons spoedig verlaten: laten we intussen, zolang we hem nog halen, zolang we onder mensen leven, menselijkheid beoefenen: laten we voor niemand een schrik of een gevaar zijn.’

‘Het is een grote en goede geest eigen niet de vrucht van goede daden te begeren, maar de goede daden zelf, en naar een goed mens te blijven zoeken, ook nadat hij slechte mensen heeft ontmoet.’

‘Niemand schrijft zijn geschenken op in een kasboek, of eist als een hebzuchtige schuldeiser terugbetaling op dag en uur.’

‘Een weldaad kun je niet voelen of vastpakken; het is iets wat alleen in de geest bestaat.’

‘We waarderen veel meer wat uit een gewillige hand komt dan wat uit een volle hand komt.’

‘Het gezond verstand moet onze weldaden leiden; we moeten letten op het moment, de plaats en het karakter van de ontvanger: dat zijn de gewichten in de weegschaal die ervoor zorgen dat onze geschenken goed of slecht worden ontvangen.’

‘Velen worden immers vrijgevig doordat het hun aan standvastigheid ontbreekt.’

‘Iemand verwijten maken op het moment dat je hem een dienst bewijst, is pure waanzin; het is belediging vermengen met je gunsten.’

‘Voortdurend herinneren aan je eigen diensten kwetst de gevoelens van een vriend.’

‘Laten we ijdel gepoch vermijden: laten we zwijgen en onze daden voor ons laten spreken.’

‘We moeten bij onze weldaden letten op het einde en niet alleen op het begin, en niet alleen geven wat de mensen graag ontvangen, maar wat ze later blij zullen zijn ontvangen te hebben.’

‘De beste mens is hij die bereidwillig geeft, nooit iets terugvraagt en blij is als er iets terugkomt, omdat hij werkelijk en waarachtig vergeten is wat hij gaf en het dus ontvangt alsof het een geschenk is.’

‘Laten we overwegen of we niet nog zorgvuldiger moeten kiezen aan wie we iets verschuldigd willen zijn dan aan wie we iets geven.’

‘Je moet me eerst de vrijheid geven om zelf te beslissen, en dan pas je weldaad.’

‘Wie een weldaad met dankbaarheid ontvangt, betaalt er de eerste termijn van af.’

‘Woorden zijn niet nodig; als we maar voelen wat we behoren te voelen, zal onze dankbaarheid op ons gezicht te lezen zijn.’

‘Het zal ons nooit aan stof tot klagen ontbreken als we weldaden van de verkeerde kant bekijken.’

‘Wie met zijn hele geest gericht is op wat hij hoopt te verkrijgen, kijkt met minachting neer op alles wat al van hem is.’

‘Niemand kan nu eenmaal tegelijk jaloers en dankbaar zijn, want wie jaloers is, is geneigd tot klagen en is somber, terwijl wie dankbaar is, blij is.’

‘Het goede van nu is nog niet helemaal voltooid, een tegenslag kan het onderbreken; de toekomst hangt in de lucht en is onzeker; maar wat voorbij is, ligt veilig opgeborgen.’

‘Dankbaar zijn is geen verdienste, tenzij het veilig is ondankbaar te zijn.’

‘Sommige weldaden kosten de gevers veel, andere zijn veel waard voor de ontvangers maar kosten de gevers niets.’

‘Een weldaad schenkt een dankbaar mens blijvende vreugde, maar een ondankbaar mens slechts een ogenblik plezier.’

‘Maar wie staat zo hoog dat Fortuna hem niet afhankelijk kan maken van de hulp van zelfs de geringste?’

‘Alle mensen stammen af van dezelfde oorsprong; niemand is van betere afkomst dan een ander, behalve voor zover zijn aard edeler is en beter geschikt om goede daden te verrichten.’

‘Of je nu spreekt van natuur, van het lot of van Fortuna: het zijn allemaal namen van dezelfde God, die zijn macht op verschillende manieren gebruikt.’

‘Niets mag zonder reden gebeuren: een weldaad is geen echte weldaad als ze zonder reden wordt geschonken, want de rede begeleidt elke eervolle handeling.’

‘De natuur schenkt ons allen dit enorme voordeel, dat het licht van de deugd in ieders geest gelijkelijk schijnt; zelfs wie haar niet volgt, ziet haar.’

‘Waarop vertrouwen we voor onze veiligheid, zo niet op de hulp die we elkaar bieden?’

‘Dankbaar zijn is nuttig; toch zal ik dankbaar zijn, ook al schaadt het mij.’

‘Het is beter ook de slechten weldaden te bewijzen om de goeden weldaden te bewijzen, dan de goeden te weinig te geven uit angst de slechten een weldaad te bewijzen.’

‘De wijze overweegt beide kanten: hij weet hoe groot de macht van vergissingen is, hoe onzeker de menselijke zaken zijn, hoeveel hindernissen er zijn voor het slagen van plannen.’

‘Het is gemakkelijker woeste volken te regeren, die geen vreemd gezag dulden, dan je eigen geest in te tomen en onder je eigen gezag te houden.’

‘Je bewijst iemand geen weldaad door op te houden hem onrecht te doen, en het kan nooit een goede dienst zijn iemand een last af te nemen die je hem zelf hebt opgelegd.’

‘Niemand is door Fortuna zo hoog geplaatst dat hij niet des te meer een vriend nodig heeft, juist omdat hij niets nodig heeft.’

‘Als je je vriend alleen van nut bent wanneer hij in nood verkeert, en overbodig bent wanneer het hem goed gaat, dan heb je een povere dunk van je eigen waarde.’

‘Wie te veel denkt aan het terugbetalen van een weldaad, moet wel veronderstellen dat zijn vriend te veel denkt aan het terugbetaald krijgen.’

‘Niemand die zich ooit op de filosofie heeft toegelegd, wordt ooit volkomen slecht; zijn geest wordt er zo diep door gekleurd dat die kleuren nooit helemaal bedorven en zwart kunnen worden.’

‘Je maakt je vriend een beter mens door hem te verdragen; je maakt hem in alle gevallen slechter door hem verwijten te maken.’

‘Onze vriend is niet de mens die we hoopten dat hij was; laten we toch, anders dan hij, dezelfden blijven als we waren.’

‘Zelfs bij weldaden die verloren lijken, doet zachtheid veel goed; de wonden van de geest moeten even teder behandeld worden als die van het lichaam.’

‘Niemand kan in zijn eentje dwalen; hij wordt noodzakelijk ook de oorzaak en de raadgever van de dwaling van een ander.’

‘Laten we dus onderzoeken, niet wat het meest gedaan wordt, maar wat het beste is om te doen.’

‘Het hoogste goed is een geest die de grillen van Fortuna veracht en vreugde vindt in de deugd.’

‘Gelukkig is dus hij die in alle dingen juist kan oordelen; gelukkig is hij die in zijn huidige situatie, wat die ook is, tevreden is en op goede voet staat met de omstandigheden van zijn leven.’

‘Een mens moet onbevangen zijn en zich niet door uiterlijke dingen laten overwinnen: hij moet alleen zichzelf bewonderen, vertrouwen hebben in zijn eigen geest, en zijn leven zo inrichten dat hij evengoed klaar is voor geluk als voor ongeluk.’

‘Je mag dus gerust verklaren dat het hoogste goed eenheid van geest is: want waar eensgezindheid en eenheid heersen, moeten de deugden aanwezig zijn; het zijn de ondeugden die met elkaar in oorlog zijn.’

‘Je vergist je dus als je me vraagt omwille waarvan ik de deugd nastreef: want je zoekt iets wat boven het hoogste staat.’

‘Te veel genot is schadelijk; maar bij de deugd hoeven we geen enkele overdaad te vrezen, want de maat ligt in de deugd zelf besloten.’

‘Wat ik ook mag bezitten, ik zal het niet gierig oppotten en ook niet roekeloos verkwisten.’

‘Ik zal niets doen omwille van de publieke opinie, maar alles omwille van mijn geweten: telkens als ik iets helemaal alleen doe, zal ik geloven dat de ogen van het Romeinse volk op mij gericht zijn terwijl ik het doe.’

‘Bij eten en drinken zal mijn doel zijn de begeerten van de natuur te stillen, niet mijn buik te vullen en te legen.’

‘Kortom: mijn rijkdom is van mij, jij bent van je rijkdom.’

‘Houd dus op filosofen te verbieden geld te bezitten: niemand heeft de wijsheid tot armoede veroordeeld.’

‘Maak me meester in het huis van een zeer rijk man; zet me waar goud- en zilverwerk voor de gewoonste doeleinden wordt gebruikt: ik zal niet hoger van mezelf denken om dingen die, ook al zijn ze in mijn huis, toch geen deel van mij zijn.’

‘In alle gevallen waarin men zich schaamt de ware oorzaak van zijn lijden te bekennen, en waarin schroom ertoe leidt zijn lijden naar binnen te drijven, verstikken de begeerten die zonder uitweg in een kleine ruimte zijn opgesloten elkaar.’

‘De diensten van een goed burger zijn nooit verloren: hij doet goed doordat hij gehoord en gezien wordt, door zijn gelaatsuitdrukking, zijn gebaren, zijn zwijgende vastberadenheid en zelfs door zijn manier van lopen.’

‘We moeten echter eerst onszelf onderzoeken, vervolgens de zaak die we willen ondernemen, en dan degenen voor wie of met wie we haar ondernemen.’

‘Het is boven alles nodig jezelf juist in te schatten, want doorgaans denken we meer te kunnen dan we werkelijk kunnen.’

‘Het doet geen goed je geest te dwingen tot werk dat hem niet ligt: het is vergeefs tegen de natuur te vechten.’

‘We moeten als vrienden mensen kiezen die zo veel mogelijk vrij zijn van sterke begeerten: want ondeugden zijn besmettelijk, gaan over van de een op zijn naaste en schaden wie ermee in aanraking komt.’

‘Kijk naar het universum: je zult de goden zien, volkomen zonder bezit, die niets hebben en toch alles geven.’

‘In elke positie in het leven zul je vermaak, ontspanning en genoegens vinden; tenminste, als je bereid bent kwaden licht op te nemen in plaats van ze te haten.’

‘Geen enkele toestand kan zo ellendig zijn dat een onpartijdige geest er geen compensatie in kan vinden.’

‘Roep tegen moeilijkheden het gezond verstand te hulp: wat hard is, kan verzacht worden, wat te nauw is, verruimd, en zware lasten drukken minder zwaar op wie ze handig draagt.’

‘Laten we ook hen niet benijden die hoge posities bekleden: de hoogten die ons verheven lijken, zijn steil en ruig.’

‘Ik zal me er nooit voor schamen een goed gezegde aan te halen omdat het van een slechte auteur komt.’

‘Weet dus dat elke positie in het leven vergankelijk is, en dat wat ooit iemand is overkomen, ook jou kan overkomen.’

‘Zo diep heeft dit kwaad, ons te laten leiden door de mening van anderen, in ons wortel geschoten, dat zelfs verdriet, de eenvoudigste van alle emoties, al geveinsd wordt.’

‘Toch moeten we hierin maat houden, want er is een groot verschil tussen eenvoudig leven en slordig leven.’

‘De geest van de mens heeft ontspanning nodig: na rust staat hij beter en krachtiger op.’

‘Er is een groot verschil tussen je greep op iets laten verslappen en het loslaten.’

‘Het gaat er niet om wat je draagt, maar hoe je het draagt.’

‘Ononderbroken voorspoed verdraagt geen enkele slag; maar wie onophoudelijk strijd heeft geleverd met zijn tegenslagen, heeft door zijn lijden een dikkere huid gekregen, wijkt voor geen enkele ramp, en vecht, ook als hij valt, op zijn knie verder.’

‘Ik vind je ongelukkig omdat je nooit ongelukkig bent geweest: je bent door het leven gegaan zonder een tegenstander te ontmoeten; niemand zal weten wat je kunt, zelfs jij niet.’

‘Vrees toch niet, ik smeek je, wat de onsterfelijke goden als sporen voor onze geest gebruiken: tegenspoed is voor de deugd een kans.’

‘Alle overdaad is schadelijk, maar overdaad aan comfort is het schadelijkst van alles: die tast de hersenen aan, voert de geest van de mensen tot ijdele verbeelding, en spreidt een dichte wolk over de grenzen van waarheid en leugen.’

‘Vertrouwdheid met gevaar brengt ons ertoe het te verachten.’

‘Er is geen ongeluk in wat de gewoonte tot een deel van onze natuur heeft gemaakt: geleidelijk vinden de mensen genoegen in wat ze eerst door de nood gedwongen deden.’

‘Het lot leidt ons, en hoe lang iemand zal leven, wordt beslist in het eerste uur van zijn geboorte: elke oorzaak hangt af van een eerdere oorzaak: één lange keten van het lot beslist over alles, openbaar of persoonlijk.’

‘Onkwetsbaar is niet wat nooit geraakt wordt, maar wat nooit gewond raakt.’

‘Fortuna geeft de deugd niet; daarom neemt ze haar ook niet af.’

‘De deugd is vrij, onschendbaar, onbeweeglijk, onwankelbaar, en zo gehard tegen tegenslagen dat ze er niet door gebogen kan worden, laat staan overwonnen.’

‘Goede mensen leven onderling in vrede; slechte zijn even schadelijk voor de goeden als voor elkaar.’

‘Sommigen willen niets horen over hun leeftijd en hun grijze haren, en over al het andere wat de mensen in hun gebeden hopen te bereiken.’

‘Wat is het laat om pas met leven te beginnen wanneer we het moeten verlaten!’

‘Onze snelheid in het gebruiken van onze tijd moet dus wedijveren met de snelheid van de tijd zelf, en we moeten ervan drinken zoals we zouden drinken uit een snelle stroom die niet altijd zal blijven stromen.’

‘Het is het voorrecht van een rustige en vredige geest om alle delen van zijn leven te overzien; maar de geest van drukbezette mensen is als een dier onder het juk: hij kan niet opzij buigen of achteromkijken.’

‘Ware wijsheid bestaat erin niet af te wijken van de natuur en ons gedrag te vormen naar haar wetten en haar voorbeeld.’

‘Hoeveel gelukkiger is hij die niemand iets verschuldigd is, behalve wat hij zich met het grootste gemak kan ontzeggen!’

‘Heel het leven is slavernij: laat ieder zich dus met zijn lot verzoenen, er zo weinig mogelijk over klagen en grijpen wat er binnen zijn bereik aan goeds ligt.’

‘Iemand is niet minder een rover omdat zijn zwaard in de kleren van zijn slachtoffer verstrikt raakt en zijn doel mist.’

‘De mensen hechten de grootste waarde aan geschenken of toelagen, en verhuren hun werk, hun diensten of hun zorg om die te verkrijgen: niemand waardeert de tijd; die geven ze veel kwistiger weg, alsof hij niets kost.’

‘Toch verheugt niets de geest zozeer als trouwe en aangename vriendschap.’

‘We krijgen geen kort leven, maar maken het zelf kort, en we zijn niet arm aan dagen, maar verkwisten ze.’

‘Een heel leven lang moet men leren leven, en, wat je misschien nog meer zal verbazen, een heel leven lang moet men leren sterven.’

‘Uitstel is de grootste verspilling van het leven: het ontrukt ons dag na dag en ontneemt ons het heden door iets voor later te beloven.’

‘Het zwaard van de gerechtigheid is niet op zijn plaats in de handen van een woedende mens.’

‘Niets is bitterder dan langdurige onzekerheid; sommigen verdragen het beter dat hun hoop wordt gedoofd dan dat die wordt uitgesteld.’

‘Het is veel beter je aan een paar schrijvers te wijden dan er vele vluchtig door te nemen.’