Marcus Aurelius Citaten

‘Wees als het voorgebergte waartegen de golven onophoudelijk breken; maar het staat pal en temt het woeden van het water eromheen.’

‘Praat helemaal niet meer over wat voor mens een goed mens hoort te zijn, maar wees er een.’

‘De tijd is als een rivier die bestaat uit de gebeurtenissen die plaatsvinden, en een woeste stroom; want zodra iets gezien is, wordt het meegesleurd, komt er iets anders voor in de plaats, en ook dat zal worden meegesleurd.’

‘De beste manier om je te wreken is niet te worden zoals wie onrecht doet.’

‘Denk er ook aan bij elke gelegenheid die je ergernis bezorgt dit beginsel toe te passen: niet dat dit een ongeluk is, maar dat het een geluk is het waardig te dragen.’

‘Zoals de gedachten zijn die je gewoonlijk hebt, zo zal ook het karakter van je geest zijn; want de ziel wordt door de gedachten gekleurd.’

‘De mensen zoeken plekken om zich terug te trekken, huizen op het platteland, kusten en bergen; en ook jij hebt de gewoonte zulke dingen vurig te begeren. Maar dat is volkomen kenmerkend voor de meest gewone soort mensen, want het ligt in je macht om je, wanneer je maar wilt, in jezelf terug te trekken.’

‘Wat iemand ook doet of zegt, ik moet goed zijn, net alsof het goud, of de smaragd, of het purper steeds dit zei: Wat iemand ook doet of zegt, ik moet smaragd zijn en mijn kleur behouden.’

‘Als iets voor jou moeilijk te volbrengen is, denk dan niet dat het voor de mens onmogelijk is; maar als iets voor de mens mogelijk is en in overeenstemming met zijn natuur, denk dan dat ook jij het kunt bereiken.’

‘Ook al zou je drieduizend jaar leven, en evenveel maal tienduizend jaar, bedenk toch dat niemand een ander leven verliest dan het leven dat hij nu leeft, en geen ander leven leeft dan het leven dat hij nu verliest.’

‘Het is de mens eigen zelfs hen lief te hebben die verkeerd doen.’

‘Schijnt het licht van de lamp zonder zijn glans te verliezen tot het gedoofd wordt, en zouden de waarheid die in je is, en de rechtvaardigheid en de matigheid al vóór je dood gedoofd worden?’

‘Wat niet goed is voor de zwerm, is ook niet goed voor de bij.’

‘Iemand handelt vaak onrechtvaardig door iets niet te doen, niet alleen door iets te doen.’

‘Laat toekomstige dingen je niet verontrusten; want als het nodig is, zul je ze tegemoettreden met dezelfde rede die je nu voor de dingen van het heden gebruikt.’

‘De mensen bestaan omwille van elkaar. Onderricht ze dus, of verdraag ze.’

‘Oefen je zelfs in de dingen waarvan je de hoop hebt opgegeven dat je ze ooit zult volbrengen. Want zelfs de linkerhand, die bij gebrek aan oefening voor al het andere onhandig is, houdt de teugel krachtiger vast dan de rechterhand; want daarin is ze geoefend.’

‘Wanneer de omstandigheden je hebben gedwongen op een of andere manier van streek te raken, keer dan snel tot jezelf terug en blijf niet langer ontstemd dan de dwang duurt; want door steeds naar de harmonie terug te keren, word je er meer meester over.’

‘Niemand overkomt iets wat hij van nature niet kan dragen.’

‘Doorloop dus dit korte tijdsbestek in overeenstemming met de natuur en beëindig je reis tevreden, zoals een olijf valt als hij rijp is: de natuur zegenend die hem voortbracht, en de boom dankend waaraan hij groeide.’

‘Het is een schande als in dit leven je ziel als eerste bezwijkt, terwijl je lichaam niet bezwijkt.’

‘Het is belachelijk dat een mens niet vlucht voor zijn eigen slechtheid, wat wel degelijk mogelijk is, maar wel voor de slechtheid van anderen, wat onmogelijk is.’

‘Ik heb me vaak afgevraagd hoe het komt dat ieder mens zichzelf meer liefheeft dan alle andere mensen, maar toch minder waarde hecht aan zijn eigen mening over zichzelf dan aan de mening van anderen.’

‘Als je aanstoot neemt aan de fout van een ander, wend je dan meteen tot jezelf en bedenk hoe je zelf op een vergelijkbare manier in de fout gaat.’

‘Wen je eraan aandachtig te luisteren naar wat een ander zegt, en verplaats je zo veel mogelijk in de geest van de spreker.’

‘Veracht de dood niet, maar wees er tevreden mee, want ook hij behoort tot de dingen die de natuur wil.’

‘Beschouw jezelf als gestorven, als iemand die zijn leven tot op dit moment voltooid heeft; en leef de rest die je nog gegund is volgens de natuur.’

‘Wees ook opgewekt, en zoek geen hulp van buitenaf, noch de gemoedsrust die anderen geven. Een mens moet dus rechtop staan, niet door anderen rechtop gehouden worden.’

‘Wie niet één en steeds hetzelfde doel in het leven heeft, kan niet zijn hele leven één en dezelfde zijn.’

‘Verontrust je niet door aan je hele leven te denken. Laat je gedachten niet in één keer alle uiteenlopende tegenslagen omvatten waarvan je kunt verwachten dat ze je overkomen.’

‘Wanneer je jezelf wilt verblijden, denk dan aan de deugden van de mensen met wie je leeft.’

‘En laat in de opwinding van de woede deze waarheid je voor ogen staan: dat het niet mannelijk is je door hartstocht te laten bewegen, maar dat zachtmoedigheid en mildheid, net zoals ze beter bij de menselijke natuur passen, ook mannelijker zijn.’

‘Begin de ochtend door tegen jezelf te zeggen: Ik zal de bemoeial tegenkomen, de ondankbare, de arrogante, de bedrieglijke, de jaloerse, de asociale. Dit alles treft hen omdat ze niet weten wat goed en kwaad is.’

‘Is iemand bang voor verandering? Maar wat kan er gebeuren zonder verandering?’

‘Wanneer je aanstoot neemt aan iemands schaamteloze gedrag, vraag jezelf dan meteen af: Is het dan mogelijk dat er geen schaamteloze mensen op de wereld zijn? Dat is niet mogelijk. Eis dan ook niet het onmogelijke.’

‘Stel dat iemand me veracht. Laat hij daar zelf op toezien. Maar ik zal erop toezien dat ik niet betrapt word op iets wat ik doe of zeg dat verachting verdient.’

‘Zoals een paard dat gerend heeft, een hond die het wild heeft opgespoord, een bij die honing heeft gemaakt, zo roept ook een mens die een goede daad heeft gedaan niet anderen erbij om te komen kijken, maar gaat hij over tot een volgende daad, zoals een wijnstok in het seizoen weer druiven voortbrengt.’

‘Tegen haar die alles geeft en alles terugneemt, tegen de natuur, zegt de mens die onderricht en bescheiden is: Geef wat je wilt; neem terug wat je wilt.’

‘Heb alleen lief wat je overkomt en met de draad van je lot gesponnen is. Want wat is passender?’

‘Binnen tien dagen zul je een god lijken in de ogen van hen voor wie je nu een beest en een aap bent, als je terugkeert naar je beginselen en naar de verering van de rede.’

‘Schik je naar de dingen waarmee je lot verbonden is; en de mensen onder wie je je deel hebt gekregen, heb hen lief, maar doe het echt, oprecht.’

‘Alles wat op enige manier mooi is, is mooi uit zichzelf en eindigt in zichzelf, zonder dat lof er deel van uitmaakt. Iets wordt dus niet slechter en niet beter doordat het geprezen wordt.’

‘Want het meeste van wat we zeggen en doen is onnodig; wie dat weglaat, zal meer vrije tijd en minder onrust hebben. Daarom moet een mens zich bij elke gelegenheid afvragen: Is dit een van de onnodige dingen?’

‘Je hebt niet de tijd of het vermogen om te lezen. Maar je hebt wel de tijd of het vermogen om hoogmoed in toom te houden.’

‘Bij het toepassen van je beginselen moet je zijn als de pankrationvechter, niet als de gladiator; want de gladiator laat het zwaard vallen dat hij gebruikt en wordt gedood, maar de ander heeft altijd zijn hand en hoeft niets anders te doen dan die te gebruiken.’

‘Als iemand iets verkeerds heeft gedaan, is de schade voor hemzelf. Maar misschien heeft hij niets verkeerds gedaan.’

‘Wie roem liefheeft, beschouwt het handelen van een ander als zijn eigen goed; wie genot liefheeft, zijn eigen gewaarwordingen; maar wie verstand heeft, beschouwt zijn eigen daden als zijn eigen goed.’

‘Besef eindelijk dat je iets in je hebt wat beter en goddelijker is dan de dingen die de verschillende hartstochten veroorzaken en als het ware aan je touwtjes trekken.’

‘Wat doen de mensen vreemd. Ze willen hun tijdgenoten, met wie ze samenleven, niet prijzen; maar ze hechten veel waarde aan de lof van het nageslacht, van mensen die ze nooit gezien hebben en nooit zullen zien.’

‘Schaam je niet om geholpen te worden; want het is jouw taak je plicht te doen, als een soldaat bij de bestorming van een stad.’

‘Wees niet vervuld van afkeer, niet ontmoedigd en niet ontevreden als het je niet lukt alles volgens de juiste beginselen te doen.’

‘Beschouw nooit iets als nuttig voor jezelf wat je zal dwingen je belofte te breken, je zelfrespect te verliezen, iemand te haten, te wantrouwen, te vervloeken, te huichelen, iets te begeren wat muren en gordijnen nodig heeft.’

‘Een tak die van de aangrenzende tak is afgesneden, is noodzakelijk ook van de hele boom afgesneden. Zo is ook een mens die van een ander mens gescheiden is, afgevallen van de hele sociale gemeenschap.’

‘Zeg niets meer tegen jezelf dan wat de eerste indrukken melden. Stel dat men je heeft bericht dat iemand kwaad van je spreekt. Dat is bericht; maar dat je geschaad bent, dat is niet bericht.’

‘Spoedig, heel spoedig zul je as zijn, of een geraamte, en ofwel een naam, of zelfs geen naam; maar een naam is klank en echo.’

‘Want uiterlijke schijn is een verbazingwekkende verdraaier van de rede, en juist wanneer je er het zekerst van bent dat je bezig bent met dingen die je moeite waard zijn, bedriegt hij je het meest.’

‘Je bent aan boord gegaan, je hebt de reis gemaakt, je bent aan land gekomen; stap uit.’

‘Er is niets nieuws: alles is zowel vertrouwd als van korte duur.’

‘Wat is jouw kunst? Goed zijn.’

‘Werk niet als iemand die ellendig is, en ook niet als iemand die beklaagd of bewonderd wil worden.’

‘Wil je geprezen worden door iemand die zichzelf drie keer per uur vervloekt? Zou je iemand willen behagen die zichzelf niet behaagt?’

‘Pas op dat je tegenover de onmenselijken niet voelt zoals zij tegenover de mensen voelen.’

‘Leiden de uiterlijke dingen die je overkomen je af? Gun jezelf de tijd om iets nieuws en goeds te leren, en houd op met rondtollen.’

‘Heb de kunst lief die je hebt geleerd, hoe pover ze ook is, en wees er tevreden mee.’

‘Bedenk dat de mensen toch dezelfde dingen zullen doen, al zou je barsten.’

‘Wis de verbeelding uit; beteugel de begeerte; doof de drift; houd het leidende vermogen in zijn eigen macht.’

‘We moeten ons dus haasten, niet alleen omdat we elke dag dichter bij de dood komen, maar ook omdat het bevatten en het begrijpen van de dingen al eerder ophouden.’

‘Je kunt je leven doorbrengen in een gestage stroom van geluk, als je de juiste weg kunt gaan en op de juiste manier kunt denken en handelen.’

‘Heb over de dingen niet de mening van wie je onrecht doet, of de mening die hij je wil laten hebben, maar bekijk ze zoals ze in werkelijkheid zijn.’

‘Wat is het dan dat een mens kan leiden? Eén ding en slechts één: de filosofie.’

‘Voor wie van ware beginselen doordrongen is, volstaat zelfs de kortste les, en ook elke alledaagse les, om hem eraan te herinneren dat hij vrij moet zijn van verdriet en angst.’

‘Laat bij elke pijn deze gedachte paraat zijn: er is niets oneervols aan, en het leidende verstand wordt er niet slechter door.’

‘Wie in alles de rede volgt, is tegelijk rustig en actief, en ook opgewekt en beheerst.’

‘Het gelukkigste lot van een mens zou zijn de mensheid te verlaten zonder ooit iets geproefd te hebben van leugen en huichelarij en weelde en hoogmoed.’

‘Waarvoor gebruik ik nu mijn eigen ziel? Bij elke gelegenheid moet ik mezelf die vraag stellen.’

‘Hoe belachelijk is iemand die zich verbaast over wat er ook in het leven gebeurt, en wat een vreemdeling is hij.’

‘Handel niet alsof je tienduizend jaar zult leven. De dood hangt boven je. Zolang je leeft, zolang het in je macht ligt: wees goed.’

‘Hoe duidelijk blijkt het dat er geen andere levenssituatie zo geschikt is om te filosoferen als die waarin je je nu toevallig bevindt.’

‘Verlies is niets anders dan verandering.’

‘Het past niet dat ik mezelf pijn doe, want ik heb zelfs een ander nooit opzettelijk pijn gedaan.’

‘Je ziet zelden dat iemand ongelukkig is omdat hij niet let op wat er in de geest van een ander omgaat; maar wie niet let op de bewegingen van zijn eigen geest, moet noodzakelijk ongelukkig zijn.’

‘Lichaam, ziel, verstand: aan het lichaam behoren de gewaarwordingen, aan de ziel de driften, aan het verstand de beginselen.’

‘Verricht geen enkele handeling zonder doel, en niet anders dan volgens de volmaakte beginselen van de kunst.’

‘Het universum is verandering: het leven is mening.’

‘Tol niet heen en weer, maar let bij elke beweging op de rechtvaardigheid, en bewaar bij elke indruk het vermogen tot begrip of inzicht.’

‘Alles duurt maar een dag, zowel wat zich herinnert als wat herinnerd wordt.’

‘Onderzoek de leidende beginselen van de mensen, ook die van de wijzen: wat voor dingen ze vermijden en wat voor dingen ze nastreven.’

‘Ik ben ongelukkig omdat mij dit is overkomen. Nee, integendeel: ik ben gelukkig, hoewel mij dit is overkomen, omdat ik vrij blijf van pijn, niet verpletterd door het heden en niet bang voor de toekomst.’

‘Hoe gemakkelijk is het elke hinderlijke of ongepaste indruk af te weren en uit te wissen, en meteen in volkomen gemoedsrust te verkeren.’

‘De rede en de redeneerkunst (de filosofie) zijn vermogens die toereikend zijn voor zichzelf en voor hun eigen werken.’

‘Vereer wat het beste is in het universum; en dat is wat van alle dingen gebruikmaakt en alle dingen bestuurt.’

‘Denk vaak aan de snelheid waarmee de dingen voorbijgaan en verdwijnen, zowel wat is als wat ontstaat.’

‘Het verstand van het universum is sociaal.’

‘Alle bestaande dingen veranderen spoedig, en ze zullen ofwel tot damp vergaan, als alle substantie inderdaad één is, ofwel verstrooid worden.’

‘Vind vreugde in één ding en rust daarin: overgaan van de ene daad voor de gemeenschap naar de andere, met je gedachten bij God.’

‘Als iemand me kan overtuigen en kan laten zien dat ik niet juist denk of handel, zal ik graag veranderen; want ik zoek de waarheid, waardoor nog nooit iemand geschaad is.’

‘De dood is het ophouden van de indrukken via de zintuigen, van het trekken aan de touwtjes die de driften bewegen, van de dwalende bewegingen van het denken, en van de dienst aan het vlees.’

‘Vereer de goden en help de mensen.’

‘Azië en Europa zijn hoeken van het universum: de hele zee een druppel in het universum; de Athos een kluitje aarde van het universum: heel de tegenwoordige tijd is een punt in de eeuwigheid.’

‘Denk vaak na over de samenhang van alle dingen in het universum en hun onderlinge verhouding.’

‘Hoe snel zal de tijd alles bedekken, en hoeveel heeft hij al bedekt.’

‘Alle dingen zijn met elkaar verweven, en die band is heilig; en er is nauwelijks iets wat met niets anders verbonden is.’

‘Voor het redelijke wezen is dezelfde handeling in overeenstemming met de natuur en in overeenstemming met de rede.’

‘Het leidende vermogen verontrust zichzelf niet; ik bedoel: het maakt zichzelf niet bang en doet zichzelf geen pijn.’

‘Het redelijke beginsel dat leidt, heeft deze natuur: het is tevreden met zichzelf wanneer het doet wat rechtvaardig is, en verzekert zich zo van gemoedsrust.’

‘Over de dood: of hij nu een verstrooiing is, of een ontbinding in atomen, of vernietiging, hij is ofwel uitdoving, ofwel verandering.’

‘Over pijn: pijn die ondraaglijk is, rukt ons weg; maar pijn die lang duurt, is draaglijk; en de geest bewaart zijn eigen gemoedsrust door zich in zichzelf terug te trekken, en het leidende vermogen wordt er niet slechter door.’

‘De levenskunst lijkt meer op de kunst van de worstelaar dan op die van de danser, in dit opzicht: ze moet klaarstaan en stevig staan om plotselinge en onverwachte aanvallen op te vangen.’

‘Alles is verandering, en toch hoeven we niets nieuws te vrezen.’

‘Pijn is ofwel een kwaad voor het lichaam – laat het lichaam dan zeggen wat het ervan denkt – ofwel voor de ziel; maar het ligt in de macht van de ziel haar eigen sereniteit en gemoedsrust te bewaren, en niet te denken dat pijn een kwaad is.’

‘Spreek zowel in de senaat als tegen ieder mens, wie hij ook is, gepast, zonder enige gekunsteldheid: gebruik eenvoudige taal.’

‘Ontvang rijkdom of voorspoed zonder hoogmoed; en wees bereid die los te laten.’

‘In het gestel van het redelijke wezen zie ik geen deugd die tegenover de rechtvaardigheid staat; maar ik zie wel een deugd die tegenover genotzucht staat, en dat is matigheid.’

‘In het algemeen doet slechtheid het universum helemaal geen schade; en in het bijzonder doet de slechtheid van de ene mens de andere geen schade.’

‘Zowel de mens als God als het universum dragen vrucht; ieder draagt die op de juiste tijd.’

‘Niet in passiviteit maar in activiteit liggen het kwaad en het goede van het redelijke, sociale wezen, net zoals zijn deugd en zijn ondeugd niet in passiviteit liggen, maar in activiteit.’

‘Spoedig zal de aarde ons allen bedekken; dan zal ook de aarde veranderen, en ook de dingen die uit verandering voortkomen, zullen eeuwig blijven veranderen, en die weer eeuwig.’

‘De universele oorzaak is als een wilde stroom in de winter: ze sleurt alles met zich mee.’

‘Als iemand zich vergist, onderricht hem dan vriendelijk en wijs hem op zijn fout.’

‘Geen enkele natuur staat onder de kunst, want de kunsten bootsen de natuur van de dingen na.’

‘De mensen verachten elkaar en vleien elkaar; en de mensen willen zich boven elkaar verheffen en kruipen voor elkaar.’

‘Bedenk in welke toestand naar lichaam en ziel een mens moet zijn wanneer de dood hem overvalt; en overdenk de kortheid van het leven, de grenzeloze afgrond van de voorbije en de toekomstige tijd, de broosheid van alle materie.’

‘Zie wat de dingen op zichzelf zijn, door ze te ontleden in materie, vorm en doel.’

‘Wanneer iemand de indruk heeft gewekt iets verkeerds te hebben gedaan, zeg dan: Hoe weet ik eigenlijk of dit een verkeerde daad is?’

‘Als het niet juist is, doe het dan niet; als het niet waar is, zeg het dan niet.’

‘Loop altijd de korte weg; en de korte weg is de natuurlijke: zeg en doe dus alles in overeenstemming met de gezondste rede.’

‘We moeten ook geen waarde hechten aan het geklak van tongen, want de lof die van de massa komt, is een geklak van tongen.’

‘Eén ding maar verontrust me: dat ik iets zou doen wat het gestel van de mens niet toestaat, of op een manier die het niet toestaat, of wat het nu niet toestaat.’

‘Een ander is misschien bedrevener in het vloeren van zijn tegenstander; maar hij is niet socialer, niet bescheidener, niet beter gedisciplineerd om alles wat gebeurt tegemoet te treden, en niet welwillender tegenover de fouten van zijn naasten.’

‘Men zal dus eerder iets aards vinden dat met niets aards in aanraking komt, dan een mens die volledig van andere mensen gescheiden is.’

‘Niemand is zo gelukkig dat er, wanneer hij sterft, niet een paar mensen naast hem staan die blij zijn met wat er gaat gebeuren.’

‘Wat een macht heeft de mens om niets te doen dan wat God zal goedkeuren, en alles te aanvaarden wat God hem geeft.’

‘Voor wat er in overeenstemming met de natuur gebeurt, moeten we noch de goden de schuld geven, want zij doen niets verkeerd, vrijwillig noch onvrijwillig, noch de mensen, want zij doen alleen onvrijwillig iets verkeerd.’

‘Kijk naar binnen. Binnenin ligt de bron van het goede, en die zal altijd opborrelen, als je altijd graaft.’

‘De volmaaktheid van het morele karakter bestaat hierin: elke dag doorbrengen als de laatste, en noch heftig opgewonden, noch verdoofd zijn, noch de huichelaar spelen.’

‘Neem je mening weg, en dan is de klacht “Ik ben geschaad” weggenomen. Neem de klacht “Ik ben geschaad” weg, en de schade is weggenomen.’

‘Eén ding is hier veel waard: je leven doorbrengen in waarheid en rechtvaardigheid, met een welwillende gezindheid zelfs tegenover leugenaars en onrechtvaardige mensen.’

‘Verspil de rest van je leven niet aan gedachten over anderen, wanneer je je gedachten niet richt op een doel van algemeen nut.’

‘Mijn stad en vaderland is, voor zover ik Antoninus ben, Rome; maar voor zover ik mens ben, is het de wereld.’

‘Er is werkelijk maar heel weinig nodig om een gelukkig leven te leiden.’