Epictetus Citaten

‘Wie slecht onderricht is, geeft anderen de schuld van zijn eigen slechte toestand; wie begonnen is onderricht te krijgen, geeft zichzelf de schuld; en wie zijn onderricht voltooid heeft, geeft noch een ander, noch zichzelf de schuld.’

‘Bedenk dat je niet gekrenkt wordt door wie je beledigt of slaat, maar door je mening dat die dingen krenkend zijn. Als iemand je dus tergt, moet je weten dat het je eigen mening is die je heeft getergd.’

‘De toestand en het kenmerk van een ongeschoold mens zijn deze: hij verwacht nooit nut (voordeel) of schade van zichzelf, maar van de uiterlijke dingen. De toestand en het kenmerk van een filosoof zijn deze: hij verwacht al het voordeel en alle schade van zichzelf.’

‘Sommige dingen liggen in onze macht, andere niet.’

‘En de dingen die in onze macht liggen, zijn van nature vrij, niet onderworpen aan dwang of belemmering; maar de dingen die niet in onze macht liggen, zijn zwak, slaafs, onderworpen aan dwang, in de macht van anderen.’

‘Niet de dingen die gebeuren verontrusten de mensen, maar de meningen over die dingen; de dood bijvoorbeeld is niets verschrikkelijks, want anders zou hij Socrates ook zo zijn voorgekomen; maar de mening over de dood dat hij verschrikkelijk is, dát is het verschrikkelijke.’

‘Wie dus vrij wil zijn, laat hij niets wensen en niets vermijden wat van anderen afhangt; houdt hij zich niet aan deze regel, dan moet hij wel een slaaf zijn.’

‘Want dit is jouw plicht: de rol die je gegeven is goed te spelen; maar de rol kiezen is aan een ander.’

‘Je kunt onoverwinnelijk zijn als je geen enkele strijd aangaat waarin het niet in je macht ligt te winnen.’

‘Want als het wezen van het goede in onze macht ligt, zullen afgunst noch jaloezie in ons een plaats hebben.’

‘En bedenk dat als je trouw blijft aan dezelfde beginselen, dezelfde mensen die je eerst uitlachten, je later zullen bewonderen; maar als je je door hen hebt laten overweldigen, haal je je dubbele spot op de hals.’

‘En wie kan een ander geven wat hij zelf niet heeft?’

‘Als ik geld kan verwerven en daarbij bescheiden, trouw en grootmoedig kan blijven, wijs me dan de weg, en ik zal het verwerven.’

‘Let bij elke handeling op wat eraan voorafgaat en wat erop volgt; en ga dan pas tot de handeling over.’

‘Want verschillende mensen zijn van nature voor verschillende dingen gemaakt.’

‘Het is dus onmogelijk dat iemand die denkt dat hij schade lijdt, blij is met wat hij voor de oorzaak van die schade houdt, zoals het ook onmogelijk is blij te zijn met de schade zelf.’

‘Schrijf jezelf meteen een bepaald karakter en een bepaalde vorm voor, die je in acht neemt zowel wanneer je alleen bent als wanneer je onder de mensen komt.’

‘En laat zwijgen de algemene regel zijn, of laat alleen het noodzakelijke gezegd worden, en in weinig woorden.’

‘Wanneer je iemand gaat ontmoeten, en vooral iemand van wie men vindt dat hij een hogere positie heeft, stel je dan voor wat Socrates of Zeno in zulke omstandigheden zou hebben gedaan, en het zal je geen moeite kosten van de gelegenheid gepast gebruik te maken.’

‘Want als het niet juist is het te doen, vermijd het dan; maar als het juist is, waarom ben je dan bang voor hen die je ten onrechte zullen afkeuren?’

‘Zoals je bij het lopen oppast dat je niet op een spijker trapt of je voet verstuikt, zo moet je oppassen dat je je eigen leidende vermogen niet beschadigt; en als we die regel bij elke handeling in acht nemen, zullen we die handeling met meer zekerheid ondernemen.’

‘Deze redeneringen kloppen niet: ik ben rijker dan jij, dus ben ik beter dan jij; ik ben welbespraakter dan jij, dus ben ik beter dan jij.’

‘En wanneer iemand tegen je zegt dat je niets weet, en je ergert je niet, weet dan zeker dat je met het werk (van de filosofie) begonnen bent.’

‘En wat iemand ook over je zegt, sla er geen acht op; want dat is jouw zaak niet.’

‘En als je iets zwaars of aangenaams, iets roemrijks of roemloos voorgelegd krijgt, bedenk dan dat nu de wedstrijd is, dat nu de Olympische Spelen zijn en dat ze niet kunnen worden uitgesteld; en dat het van één nederlaag en één keer toegeven afhangt of de vooruitgang verloren gaat of behouden blijft.’

‘Ziekte is een belemmering voor het lichaam, maar niet voor de wil, tenzij de wil het zelf zo kiest. Kreupelheid is een belemmering voor het been, maar niet voor de wil.’

‘Noem jezelf bij geen enkele gelegenheid een filosoof, en spreek onder ongeschoolden niet veel over leerstellingen (filosofische regels, voorschriften); maar doe wat eruit volgt. Zeg bijvoorbeeld op een feestmaal niet hoe men hoort te eten, maar eet zoals je hoort te eten.’

‘Kortom, als we opletten, zullen we zien dat het menselijk dier door niets zoveel pijn lijdt als door wat onredelijk is, en zich daarentegen door niets zo aangetrokken voelt als door wat redelijk is.’

‘Een stier ontstaat niet in één keer, en een moedig mens evenmin; maar we moeten ons in de winter trainen voor de veldtocht van de zomer, en ons niet overhaast storten op wat ons niet aangaat.’

‘Als iemand zou kunnen instemmen met deze leer zoals het hoort, dat we allen op bijzondere wijze uit God voortgekomen zijn, en dat God de vader is van zowel mensen als goden, dan zou hij, denk ik, nooit iets onedels of laags over zichzelf denken.’

‘Als de deugd geluk, gemoedsrust en gelukzaligheid belooft, dan is de vooruitgang naar de deugd zeker ook vooruitgang naar elk van die dingen.’

‘Om alles wat in de wereld is of gebeurt, is het gemakkelijk de voorzienigheid te prijzen, als men deze twee eigenschappen bezit: het vermogen te zien wat aan alle personen en dingen toekomt en hun overkomt, en een dankbare gezindheid.’

‘En waarom zou ik me bekommeren om wat er ook maar kan gebeuren, als ik grootheid van ziel bezit?’

‘Toch zal ik je laten zien dat je vermogens en middelen hebt voor grootheid van ziel en moed; maar laat jij mij zien welke vermogens je hebt om aanmerkingen te maken en beschuldigingen te uiten.’

‘Want wat is het doel van het redeneren? Ware beweringen vaststellen, onware verwerpen, de instemming onthouden aan wat niet duidelijk is.’

‘Waarom zijn we nog altijd lui en nalatig en traag, en waarom zoeken we uitvluchten om niet te zwoegen en niet waakzaam te zijn bij het ontwikkelen van onze rede?’

‘Maar we denken over onszelf alsof we alleen maar magen waren, en ingewanden, en schaamdelen; we vrezen, we begeren; we vleien degenen die ons in deze zaken kunnen helpen, en we vrezen hen ook.’

‘Alles waarvan we dus zullen ontdekken dat het tegelijk liefdevol is en ook in overeenstemming met de rede, dat verklaren we vol vertrouwen voor juist en goed.’

‘En kortom: noch de dood, noch ballingschap, noch pijn, noch iets dergelijks is de oorzaak dat we iets doen of niet doen, maar onze eigen meningen en onze wil (δόγματα).’

‘Want vrij is hij voor wie alles gebeurt naar zijn wil, en die door niemand kan worden gehinderd.’

‘Het zou geen enkele waarde hebben iets te weten, als kennis zich naar ieders gril voegde.’

‘Waar iemand tegen zijn wil is, daar zit hij in de gevangenis.’

‘Want de grootte van het verstand wordt niet afgemeten aan lengte, en evenmin aan hoogte, maar aan gedachten.’

‘Dank je de goden niet liever dat ze je hebben toegestaan boven de dingen te staan die ze niet in je macht hebben gelegd, en dat ze je alleen verantwoordelijk hebben gemaakt voor de dingen die wel in je macht liggen?’

‘Maar als je op zo’n hogere plaats bent gesteld, zul je jezelf dan meteen tot tiran maken? Zul je niet bedenken wie je bent en over wie je heerst?’

‘Wanneer je dan de deuren hebt gesloten en het binnen donker hebt gemaakt, denk er dan aan nooit te zeggen dat je alleen bent, want dat ben je niet: God is binnen, en je beschermgeest is binnen, en waarom zouden zij licht nodig hebben om te zien wat je doet?’

‘Kan iemand je beletten in te stemmen met de waarheid? Niemand kan dat.’

‘Maar je werpt tegen: “Als je me de angst voor de dood voorhoudt, dan dwing je me wel degelijk.” Nee, het is niet wat je wordt voorgehouden dat je dwingt, maar je mening dat het beter is dit of dat te doen dan te sterven.’

‘Maar als de grootste schade het verlies van de grootste dingen is, en het grootste in ieder mens de wil of keuze is zoals die hoort te zijn, en iemand van die wil beroofd wordt, waarom ben jij dan ook nog boos op hem?’

‘Bewonder je kleren niet, dan zul je ook niet boos zijn op de dief.’

‘Daarom moeten we ons in kleine dingen oefenen en, daarmee beginnend, overgaan op de grotere.’

‘Als iemand enig overwicht bezit, of denkt dat hij het bezit terwijl dat niet zo is, dan zal zo iemand, als hij ongeschoold is, er onvermijdelijk verwaand door worden.’

‘Want in feite danken we de goden voor de dingen waarin we het goede voor onszelf zien.’

‘Daarom is het de voornaamste en eerste taak van een filosoof de indrukken te onderzoeken en te onderscheiden, en er geen enkele zonder onderzoek toe te laten.’

‘Maar als het om ons ellendige leidende vermogen gaat, laten we gapend en slapend achteloos elke indruk toe, want de schade wordt niet opgemerkt.’

‘De meesten van ons zijn bang voor het afsterven van het lichaam en zouden alle middelen bedenken om zoiets te vermijden, maar om het afsterven van de ziel bekommeren we ons niet.’

‘Wat is er dan verwonderlijk aan als ook in de filosofie veel dingen die waar zijn, de onervarenen paradoxaal voorkomen?’

‘Dit is dus het begin van de filosofie: dat iemand de toestand van zijn leidende vermogen onderkent; want wanneer hij weet dat het zwak is, zal hij het niet inzetten voor de moeilijkste dingen.’

‘Want dit is de oorsprong van onrust in de geest: iets wensen wat niet gebeurt.’

‘Maar de man kocht de lamp voor deze prijs: voor een lamp werd hij een dief en een trouweloze kerel, en werd hij als een wild beest.’

‘Ook jij dan: wanneer je iemand niet van gedachten kunt doen veranderen, wees ervan overtuigd dat hij een kind is, en klap met hem in je handen; en als je dat niet wilt, zwijg dan.’

‘Is vrijheid iets anders dan de macht om te leven zoals we zelf kiezen?’

‘Als jij ervoor kiest bescheiden en trouw te zijn, wie zal je dat dan beletten?’

‘De dingen zelf (de materialen) zijn onverschillig; maar het gebruik ervan is niet onverschillig.’

‘Waar ik belemmerd en gedwongen kan worden, ligt het verkrijgen van die dingen niet in mijn macht, en is het ook niet goed of slecht; maar het gebruik is ofwel slecht ofwel goed, en het gebruik ligt in mijn macht.’

‘Zo bewaren bescheiden daden de bescheiden mens, en onbescheiden daden richten hem te gronde; en daden van trouw bewaren de trouwe mens, en de tegengestelde daden richten hem te gronde.’

‘Zo worden de dingen getoetst en gewogen wanneer de regels klaarliggen. En filosoferen is dit: de regels onderzoeken en bevestigen; en ze dan, wanneer ze bekend zijn, gebruiken, dat is het werk van een wijs en goed mens.’

‘Maar als je een rot en bouwvallig fundament legt, zal je armzalige gebouwtje dan niet des te sneller instorten naarmate je er meer en sterkere materialen bovenop legt?’

‘Geef me iemand die zich erom bekommert hoe hij iets zal doen, niet om het verkrijgen van iets, maar die zich bekommert om zijn eigen handelen.’

‘Bijgevolg voegen we door gebrek aan discipline altijd iets toe aan de indruk en stellen we de dingen groter voor dan ze zijn.’

‘In het algemeen dus: als je iets tot een gewoonte wilt maken, doe het; als je het niet tot een gewoonte wilt maken, doe het niet, maar wen je aan in plaats daarvan iets anders te doen.’

‘Want neem de angst voor de dood weg, stel je dan zoveel donder en bliksem voor als je wilt, en je zult weten welke kalmte en sereniteit er in het leidende vermogen heerst.’

‘Heb ik het besef dat ik niets weet, het besef dat iemand die niets weet hoort te hebben?’

‘Want in het algemeen – vergis je niet – is elk dier aan niets zo gehecht als aan zijn eigen belang.’

‘Want het leidende beginsel van een slecht mens is niet te vertrouwen, het is onzeker, heeft geen vaste regel waardoor het wordt geleid, en wordt op verschillende momenten door verschillende indrukken overmand.’

‘Bestaat er dan ook een vaardigheid in het luisteren, zoals in het spreken?’

‘Elke dwaling bevat een tegenspraak: want aangezien wie dwaalt niet wil dwalen, maar het bij het rechte eind wil hebben, is het duidelijk dat hij niet doet wat hij wil.’

‘De ziel is als een schaal met water. De indrukken zijn als de lichtstraal die op het water valt. Wanneer het water beweegt, lijkt ook de straal te bewegen, en toch beweegt hij niet.’

‘Bestuur ons als redelijke wezens: laat ons zien wat ons voordeel brengt, en we zullen het volgen; laat ons zien wat ons nadeel brengt, en we zullen ons ervan afwenden.’

‘Want voor ieder mens is de mening de oorzaak van zijn handelen.’

‘Laten we elkaar onderzoeken: heb ik een slechte mening, neem die dan weg; heb jij er een, laat die dan zien.’

‘Je hebt gouden vaatwerk; maar je woorden, je meningen, je instemming, je bewegingen (je streven), je begeerten zijn van aardewerk.’

‘Zal de wereld op zijn kop worden gezet wanneer jij dood bent?’

‘Niet alles wat moeilijk en gevaarlijk is, is geschikt om te oefenen; maar wat bijdraagt aan het volbrengen van wat ons als taak is gesteld, is wel geschikt.’

‘Oefen je erin, mens, als je prikkelbaar bent, te verdragen dat je wordt uitgescholden, en je niet te ergeren als men je met oneer behandelt.’

‘Maar niettemin moet een mens in zekere zin ook hierop (op het alleen zijn) voorbereid zijn: dat hij zichzelf genoeg kan zijn en zijn eigen gezelschap kan zijn.’

‘Elke grote kracht (elk groot vermogen) is gevaarlijk voor beginners.’

‘Je moet deze twee dingen bij de mensen uitroeien: aanmatiging (hoogmoed) en wantrouwen. Aanmatiging nu is de mening dat het je aan niets ontbreekt (dat je in niets tekortschiet); maar wantrouwen is de mening dat je niet gelukkig kunt zijn wanneer zoveel omstandigheden je omringen.’

‘Houd op, ik bezweer jullie bij de goden, stoffelijke dingen te bewonderen. Houd op jullie tot slaven te maken, eerst van de dingen, en dan, vanwege de dingen, van hen die ze kunnen geven of afnemen.’

‘Wat je me ook geeft, ik zal er iets gelukkigs van maken, iets voorspoedigs, iets eervols, iets wat men zal nastreven.’

‘De timmerman komt niet zeggen: Luister hoe ik over de timmermanskunst spreek; maar wanneer hij op zich heeft genomen een huis te bouwen, bouwt hij het, en bewijst hij dat hij de kunst verstaat.’

‘Want alles wat we doen, zullen we tevergeefs doen als we het op geen enkel doel richten; en als we het op het verkeerde doel richten, zullen we misschieten.’

‘Wil je goed doen of geprezen worden?’

‘Want wie is goed als hij niet weet wie hij is? En wie weet wat hij is, als hij vergeet dat de dingen die gemaakt zijn vergankelijk zijn, en dat het niet mogelijk is dat de ene mens altijd bij de andere is?’

‘Weet je niet dat een goed mens niets doet voor de schijn, maar om juist te handelen?’

‘Kies dan of je een zware drinker wilt zijn en aangenaam voor je vroegere kameraden, of een nuchter mens en onaangenaam voor hen.’

‘Maar als het lezen je geen gelukkig en rustig leven bezorgt, wat is dan het nut ervan?’

‘Ben je als een wolf, dan moet je terugbijten en nog meer stenen gooien. Maar als je nagaat wat een mens past, doorzoek dan je voorraadkamer, kijk met welke vermogens je ter wereld bent gekomen.’

‘En wie heeft zo lang met je samengeleefd als jij met jezelf? En wie heeft zoveel macht om je te overtuigen als jij om jezelf te overtuigen; en wie is je beter gezind en staat dichter bij je dan jij bij jezelf?’

‘Streef er eerst naar verborgen te houden wat je bent: wees een korte tijd filosoof voor jezelf (of: filosofeer voor jezelf).’

‘Strijd met jezelf, breng jezelf terug tot fatsoen, tot bescheidenheid, tot vrijheid.’

‘En bedenk nu dat je eigen lichaam je is toevertrouwd zoals een paard; was het, wrijf het droog, zorg dat niemand zich ervan afkeert, dat niemand er uit de weg voor gaat.’

‘Is er een deel van het leven uitgezonderd, waartoe de aandacht zich niet uitstrekt? Want zul je het (wat dan ook in het leven) slechter doen als je aandacht schenkt, en beter als je helemaal niet oplet?’

‘Maar als je me werkelijk vertrouwt, is het duidelijk dat je me vertrouwt omdat ik trouw en bescheiden ben, niet omdat ik je over mijn zaken heb verteld.’

‘Maar nu ben ik een redelijk wezen, en ik moet God prijzen: dat is mijn werk; ik doe het, en ik zal deze post niet verlaten zolang het me is toegestaan hem te behouden; en ik spoor jullie aan ditzelfde lied mee te zingen.’

‘En het is goed voor je je eigen voorbereiding en vermogen te kennen, zodat je je in de zaken waarop je niet bent voorbereid, stil kunt houden en je niet ergert als anderen een voorsprong op je hebben.’

‘Een rechterstoel en een gevangenis zijn elk een plaats, de ene hoog en de andere laag; maar de wil kan gelijk worden gehouden, als je ervoor kiest hem op beide plaatsen gelijk te houden.’

‘Als ik me dan voor een vriend aan gevaar moet blootstellen, en als het zelfs mijn plicht is voor hem te sterven, waarom heb ik dan nog waarzeggerij nodig?’

‘Dit nu was het eerste en voornaamste kenmerk van Socrates: nooit geprikkeld raken in een discussie, nooit iets grofs zeggen, niets beledigends, maar scheldende mensen verdragen en een eind maken aan de twist.’

‘Wanneer ik iemand angstig zie, zeg ik: Wat wil deze mens? Als hij niet iets wilde wat niet in zijn macht ligt, hoe zou hij dan angstig kunnen zijn?’

‘Heb je moeite gedaan om te leren wat een goed mens is en wat een slecht mens, en hoe iemand het een of het ander wordt?’

‘En dan, als je mooi wilt zijn, jongeman, span je hiervoor in: het verwerven van menselijke voortreffelijkheid.’

‘Je bent een mens; en dat is een sterfelijk dier dat het vermogen heeft de indrukken redelijk te gebruiken.’

‘Want een mens wijs je niet aan met de vinger, zoals een steen of een stuk hout; maar wanneer iemand de beginselen van die mens laat zien, dan toont hij hem als mens.’

‘Maar eis in het openbaar niet meer op dan je toekomt, en probeer niet je toe te eigenen wat van iedereen is.’

‘Want ik wil door ziekte of dood worden overvallen terwijl ik met niets anders bezig ben dan met mijn eigen wil, zodat ik vrij ben van onrust, zodat ik vrij ben van belemmering, vrij van dwang, en in een staat van vrijheid.’

‘Vermeng dan geen dingen die verschillend zijn, en verwacht niet, wanneer je aan het ene werkt, vorderingen te maken in het andere.’

‘Zoals we ons oefenen tegen sofistische vragen, zo moeten we ons dagelijks oefenen tegen de indrukken; want ook die indrukken leggen ons vragen voor.’

‘Nu (zou je moeten zeggen) is mijn verstand het materiaal waaraan ik moet werken, zoals hout voor de timmerman, zoals huiden voor de schoenmaker; en mijn taak is het juiste gebruik van de indrukken.’

‘Maar bovenal moet het leidende vermogen van de cynicus zuiverder zijn dan de zon; en als dat niet zo is, is hij onvermijdelijk een sluwe schurk en een kerel zonder beginselen, omdat hij anderen zal berispen terwijl hij zelf in een of andere ondeugd verstrikt zit.’

‘Is iets beschamend voor je wat niet je eigen daad is, waarvan jij niet de oorzaak bent, wat je toevallig is overkomen, zoals hoofdpijn, zoals koorts?’

‘De mensen houden tamme leeuwen opgesloten en voeren ze, en sommigen nemen ze overal mee naartoe; en wie zal zeggen dat deze leeuw vrij is? Is het niet zo dat hij, hoe gerieflijker hij leeft, des te meer in een slaafse toestand verkeert?’

‘Want niemand vreest Caesar zelf, maar hij vreest de dood, verbanning, het verlies van zijn bezit, gevangenschap en schande.’

‘Is het mogelijk dat wie iets begeert van de dingen die van anderen afhangen, vrij is van belemmering?’

‘Want angst komt voort uit wat je verwacht, maar verdriet uit wat er nu is.’

‘Want ook de goede acteur bewaart zijn rol beter door op te houden wanneer hij moet ophouden, dan door langer door te spelen dan gepast is.’

‘Maak van de zaak geen tragisch schouwspel, maar spreek erover zoals het is: het is nu tijd dat de materie (van het lichaam) wordt ontbonden in de dingen waaruit ze was samengesteld.’

‘Wanneer ik dan niets vrees wat een tiran me kan aandoen, en niets begeer wat hij kan geven, waarom kijk ik dan nog met verwondering (bewondering) toe?’

‘Maar als de pot waarin je vlees werd gekookt, kapot zou gaan, moet je dan van honger sterven, omdat je de pot niet hebt waaraan je gewend bent?’

‘Want vrijheid wordt niet verworven door de begeerten van de mensen te vervullen, maar door de begeerte weg te nemen.’

‘Moeilijkheden zijn het die het karakter van de mensen tonen. Daarom: wanneer een moeilijke crisis je treft, bedenk dan dat je bent als de ongeoefende jongeman met wie God, de oefenmeester, worstelt.’

‘Wat is de eerste taak van de filosoof? De eigenwaan afleggen: want het is onmogelijk dat iemand begint te leren wat hij meent te weten.’

‘Niets groots ontstaat plotseling, net zomin als een tros druiven of een vijg. Als je nu tegen me zegt: “Ik wil een vijg”, zal ik antwoorden dat daar tijd voor nodig is. Laat hem eerst bloeien, dan vrucht dragen en dan rijpen.’

‘Want niet de dood of de pijn is iets vreselijks, maar de angst voor pijn of dood.’

‘Elke gewoonte en elk vermogen wordt bevestigd en versterkt door de overeenkomstige handelingen, het vermogen om te lopen door te lopen, dat om te rennen door te rennen. Wil je een vermogen tot lezen hebben, lees dan; tot schrijven, schrijf dan.’

‘We moeten het beste maken van de dingen die in onze macht liggen, en de rest nemen zoals de natuur het geeft.’

‘Waar ik ook heen ga, het zal me goed gaan: want ook hier was het niet de plaats die maakte dat het me goed ging, maar mijn oordelen, en die zal ik met me meenemen, want niemand kan me die ontroven.’

‘Wanneer je verontrustend nieuws wordt gebracht, houd dan in gedachten dat nieuws niets kan raken wat binnen het domein van de wil ligt.’

‘Want ik ben niet onsterfelijk, maar een mens, een deel van het universum zoals een uur een deel is van de dag. Zoals het uur moet ik er zijn, en zoals een uur voorbijgaan.’

‘Pas voor één ding op, mens: kijk tegen welke prijs je je wil verkoopt. Als je verder niets doet, verkoop je wil dan niet goedkoop.’

‘Geen mens is meester over een ander mens; zijn meesters zijn alleen de dood en het leven, genot en pijn.’

‘Zoals slechte acteurs niet in hun eentje kunnen zingen, maar alleen in een groot gezelschap, zo kunnen sommige mensen niet in hun eentje wandelen. Mens, als je iets waard bent, moet je in je eentje wandelen, met jezelf praten en je niet in het koor verschuilen.’

‘Waarmee wil je dan dat de dood je bezig vindt? Ik voor mij zou willen worden aangetroffen terwijl ik bezig ben met een menslievende taak, welke dan ook – iets edels, weldadigs, iets wat het algemeen welzijn bevordert.’

‘Als je dus niet tot woede geneigd wilt zijn, voed dan de gewoonte van de woede niet, gooi geen olie op het vuur. Houd je om te beginnen rustig, en tel de dagen waarop je niet boos was.’

‘Op reis gaan is een kleine verandering; de dood is een grotere verandering – van wat nu is, niet naar wat niet is, maar naar wat nu niet is.’

‘Laat me iemand zien die ziek is en toch gelukkig, in gevaar en toch gelukkig, stervende en toch gelukkig, verbannen en gelukkig, in ongenade en gelukkig.’

‘Zeg eerst tegen jezelf wat voor mens je wilt zijn; en wanneer je dat hebt vastgesteld, handel daar dan naar in alles wat je doet.’

‘Wanneer je je aandacht even laat verslappen, denk dan niet dat je haar terugvindt waar je maar wilt, maar houd goed in gedachten dat je fout van vandaag je onvermijdelijk in een slechtere positie brengt voor andere gelegenheden.’

‘Want waar anders is vriendschap dan waar trouw en eer zijn, waar mensen geven en ontvangen wat goed is, en niets anders?’

‘Wel, welk voordeel haalt de atleet uit de man die met hem worstelt? Het grootste. Zo helpt wie mij beledigt, mij te trainen voor de wedstrijd: hij traint me om geduldig, onbewogen en zachtmoedig te zijn.’

‘Ongelukkige mens, ben je niet tevreden met wat je dag na dag ziet? Kun je je ogen richten op iets wat beter of groter is dan de zon, de maan, de sterren, de hele aarde, de oceaan?’

‘Mijn been zul je ketenen – ja, maar mijn wil – nee, zelfs Zeus kan die niet overwinnen.’

‘Wil je dan niet naar het schouwspel en het feestelijke samenzijn kijken zolang het je gegeven is, en dan, wanneer God je wegleidt, heengaan met een buiging voor Hem en met dank voor wat je hebt gehoord en gezien?’

‘Bedenk dat niet alleen de begeerte naar ambten en rijkdom de mensen kruiperig en onderdanig aan anderen maakt, maar ook de begeerte naar rust en vrije tijd en reizen en studie.’

‘Als je je bedrevenheid in grammatica of muziek verloor, zou je dat verlies als schade beschouwen; als je eer en waardigheid en zachtmoedigheid gaat verliezen, beschouw je dat dan als niets?’

‘De school van de filosoof, heren, is de spreekkamer van een arts. Jullie moeten er met pijn vandaan gaan, niet met genot.’

‘Wie veel met andere mensen omgaat, om te praten, voor een drinkgelag of in het algemeen voor het gezelschap, moet ofwel zelf op hen gaan lijken, ofwel hen ertoe brengen op hem te gaan lijken.’

‘Wil je niet om te beginnen dit fundament leggen – dat wil zeggen: je besluit onderzoeken en nagaan of het deugdelijk is of ondeugdelijk – en er daarna pas je standvastigheid en onwankelbare vastberadenheid op bouwen?’

‘De goede en edele mens twist met niemand, en laat, voor zover het in zijn vermogen ligt, ook anderen niet twisten.’

‘Is het niet beter zelfrespect te hebben dan rijk te zijn?’

‘Is het mogelijk aan elke fout te ontkomen? Nee, dat is onmogelijk; maar het is wel mogelijk je geest voortdurend te richten op het vermijden van fouten.’

‘Toch maken we ons zorgen om dat lichaampje van ons, om ons beetje bezit, om wat Caesar zal denken, maar om wat in ons is, maken we ons helemaal geen zorgen.’

‘In theorie is het gemakkelijk genoeg de onwetenden te onderzoeken en te weerleggen, maar in het praktische leven laten de mensen zich niet toetsen, en we haten wie ons onderzoekt en ontmaskert.’

‘Maar de ware gids, wanneer hij iemand aantreft die verdwaald is, leidt hem naar de juiste weg, in plaats van hem met een spottende opmerking of een belediging achter te laten.’

‘Een mens kan een ander mens pas goed ontmoeten wanneer hij diens overtuigingen leert begrijpen en hem op zijn beurt de zijne laat zien.’

‘Wanneer je een ander een ambt ziet bekleden, zet dan tegenover zijn ambt het feit dat jij geen ambt nodig hebt; wanneer je een ander rijk ziet, kijk dan wat jij in plaats daarvan hebt.’

‘Wil je dan niet de anderen met rust laten en je eigen meester en leerling worden?’

‘Elke kunst is, wanneer ze wordt onderwezen, vervelend voor wie erin onbedreven en onervaren is.’

‘Vraag niet dat de dingen gebeuren zoals jij wilt, maar laat je wil zijn dat ze gebeuren zoals ze gebeuren, en je zult vrede hebben.’

‘Leg je er dan op toe elke harde indruk tegemoet te treden met de woorden: “Je bent maar een indruk, en helemaal niet wat je lijkt te zijn.”’

‘Als je op een kruik gesteld bent, zeg dan dat je op een kruik gesteld bent; dan zul je niet verontrust zijn als hij breekt. Als je je kind of je vrouw kust, zeg dan tegen jezelf dat je een mens kust, want dan zul je niet verontrust zijn als de dood hem treft.’

‘Zeg nooit van iets: “Ik heb het verloren”, maar zeg: “Ik heb het teruggegeven.” Is je kind gestorven? Het is teruggegeven.’

‘Alles heeft twee hengsels: het ene waaraan je het kunt dragen, het andere waaraan je dat niet kunt.’

‘Bedenk dat je een acteur bent in een toneelstuk, en dat de Toneelschrijver kiest wat voor stuk het wordt: wil hij het kort, dan is het kort; wil hij het lang, dan is het lang.’

‘Als iemand je vertelt dat die en die kwaad over je spreekt, verdedig je dan niet tegen wat hij zegt, maar antwoord: “Hij kende mijn andere gebreken niet, anders zou hij niet alleen deze hebben genoemd.”’

‘Wanneer iemand kwaad van je spreekt of je kwaad doet, bedenk dan dat hij het doet of zegt omdat hij meent dat het voor hem gepast is. Hij kan onmogelijk volgen wat jou goed lijkt, maar alleen wat hem goed lijkt.’

‘Wanneer je je een of ander genot voorstelt, pas dan op dat het je niet meesleept, zoals andere voorstellingen. Wacht even en neem bedenktijd. Denk vervolgens aan twee dingen: hoe lang je van het genot zult genieten, en ook hoe lang je daarna spijt zult hebben en jezelf zult verwensen.’

‘Streef er daarom allereerst naar je niet door je indrukken te laten meeslepen. Want als je eenmaal tijd en uitstel wint, zul je merken dat het gemakkelijker is jezelf te beheersen.’

‘Als je ooit wordt afgeleid naar de dingen buiten je, zodat je een ander wilt behagen, weet dan dat je je levensplan hebt verloren.’

‘Als je vorderingen wilt maken, moet je er in uiterlijke zaken genoegen mee nemen een dwaas en een onnozele te lijken; wil niet dat de mensen denken dat je iets weet, en als iemand denkt dat je iets voorstelt, wantrouw dan jezelf.’

‘Je moet één mens zijn, goed of slecht; je moet ofwel je leidende beginsel ontwikkelen, ofwel je uiterlijke gaven; je moet je toeleggen op ofwel je innerlijke mens, ofwel de uiterlijke dingen.’

‘Het lichaam van ieder mens is een maat voor zijn bezit, zoals de voet de maat is voor zijn schoen. Als je je aan die grens houdt, zul je de juiste maat bewaren; als je eroverheen gaat, word je uiteindelijk onvermijdelijk in een afgrond meegesleurd.’

‘Als iemand zich snel wast, zeg dan niet dat hij zich slecht wast, maar dat hij zich snel wast. Als iemand veel wijn drinkt, zeg dan niet dat hij slecht drinkt, maar dat hij veel drinkt. Want zolang je niet hebt vastgesteld welk oordeel hem daartoe brengt, hoe weet je dan dat hij slecht handelt?’

‘Is je druppel olie gemorst? Is je slokje wijn gestolen? Zeg tegen jezelf: “Dit is de prijs die je betaalt voor vrijheid van hartstocht, dit is de prijs van een rustige geest.”’

‘Als je een rol probeert te spelen die je krachten te boven gaat, maak je jezelf daarin niet alleen te schande, maar verwaarloos je ook de rol die je met succes had kunnen vervullen.’

‘Het is een teken van een trage geest om lang stil te staan bij de zorgen van het lichaam, om lichaamsoefening, eten, drinken en andere lichamelijke functies te rekken. Die dingen moeten als bijzaak worden gedaan; al je aandacht moet uitgaan naar de geest.’

‘Wanneer je het eenvoudige leven hebt aangenomen, wees er dan niet trots op, en als je een waterdrinker bent, zeg dan niet bij elke gelegenheid: “Ik ben een waterdrinker.” En als je ooit zwaar wilt trainen, houd het dan voor jezelf en maak er geen vertoning van.’

‘Wanneer je iets overkomt, denk er dan altijd aan je tot jezelf te wenden en je af te vragen welk vermogen je hebt om ermee om te gaan.’

‘Wanneer je een of andere machtige man gaat bezoeken, bereid je geest dan voor door te bedenken dat je hem niet thuis zult treffen, dat je buitengesloten zult worden, dat de deuren voor je neus zullen worden dichtgeslagen, dat hij geen aandacht aan je zal schenken.’

‘Vermijd in je gesprekken je eigen daden of avonturen vaak en overmatig te vermelden; want anderen beleven aan het horen van wat jou is overkomen niet hetzelfde genoegen als jij aan het vertellen van je avonturen.’

‘En wat heb je eigenlijk liever? Geld, of een trouwe, bescheiden vriend?’

‘Houd dag na dag de dood en de ballingschap en alles wat verschrikkelijk lijkt voor ogen, maar het meest van alles de dood, en dan zul je nooit je gedachten richten op wat laag is en nooit iets bovenmatig begeren.’

‘En als je nog geen Socrates bent, moet je toch leven als iemand die een Socrates zou willen zijn.’

‘Lach niet veel, niet om veel dingen en niet onbeheerst.’

‘Wel, wanneer je alleen bent, moet je dat rust en vrijheid noemen en jezelf de gelijke van de goden achten; wanneer je in groot gezelschap bent, moet je dat geen gedrang, geen gepeupel en geen last noemen, maar een feestdag en een volksfeest, en zo alles met een tevreden gemoed aanvaarden.’

‘Als het niet aannemelijk is dat het goede van de slak in zijn huisje ligt, is het dan aannemelijk dat het goede van de mens in zijn lichaam ligt?’

‘Zoals we medelijden hebben met blinden en kreupelen, zo moeten we medelijden hebben met hen die verblind en kreupel gemaakt zijn in hun hoogste leidende vermogens.’

‘Het wezen van het goede en van het kwaad ligt in een houding van de wil.’

‘Als je je les niet hebt geleerd om die in daden te tonen, waarvoor heb je die dan geleerd?’

‘Want zodra je eenmaal toestaat dat uiterlijke dingen heersen over wat van jou is, kun je maar beter slaaf worden, en daarmee uit.’

‘Het is moeilijk deze eigenschappen te verenigen en samen te voegen – de ijver van iemand die zich aan stoffelijke dingen wijdt, en de standvastigheid van iemand die er geen acht op slaat – maar onmogelijk is het niet.’

‘Ik doe alleen wat in mijn macht ligt: ik verdrink, als ik moet verdrinken, zonder angst, zonder te jammeren of de hemel te beschuldigen, want ik weet dat wat geboren is ook moet vergaan.’

‘Mogen we dan afleiden dat het ook op het gebied van het gedrag niet genoeg is alleen maar goed te willen worden, maar dat men bepaalde dingen moet leren?’

‘Maar of het beter is te spreken of te zwijgen, en op deze of op die manier te spreken, en of het gepast is of ongepast – kortom, voor elk betoog het moment en het gebruik bepalen: dat zijn allemaal vragen voor één enkel vermogen, dat van de wil.’

‘Leer spot te verdragen, kijk om je heen, onderzoek jezelf, zodat je te weten komt wie je bent.’

‘Mens, overweeg eerst wat het is dat je onderneemt; overweeg dan je eigen krachten, en wat je kunt dragen.’

‘Kan men verbannen worden tot buiten het universum? Dat kan niet. Waar ik ook heen ga, daar is de zon, daar is de maan, daar zijn de sterren, dromen, voortekenen, de omgang met de goden.’

‘En verder: wanneer je verbeelding (die niet in je macht ligt) diep in je ziel bijt, worstel er dan met je rede tegen, bedwing haar, laat haar niet sterk worden en niet verdergaan naar de volgende stap, waarbij ze oproept wat voor beelden ze maar wil.’

‘Blijf dus wakker en bewaak je indrukken: wat jij in bewaring hebt, is geen kleinigheid, maar zelfrespect, eer, standvastigheid, een rustige geest, onberoerd door verdriet, of angst, of onrust – in één woord: vrijheid.’

‘Daarom kan ik iemand niet ijverig noemen als me alleen wordt verteld dat hij leest of schrijft, nee, zelfs niet als men eraan toevoegt: “hij werkt de hele nacht door”, tenzij ik weet waarvoor hij werkt.’

‘Je moet mensen nooit prijzen of laken om eigenschappen die onverschillig zijn, maar om hun oordelen.’

‘En zo bestaat de onzuiverheid van de ziel in slechte oordelen, en de reiniging in het voortbrengen van juiste oordelen in haar; en de zuivere ziel is een ziel die juiste oordelen heeft, want alleen zo’n ziel is bestand tegen verwarring en bezoedeling in haar werkingen.’

‘Bedenk dat je je in het leven moet gedragen zoals je dat op een feestmaal zou doen. Er gaat een schaal rond en die komt bij jou; steek je hand uit en neem er beleefd van. Hij gaat aan je voorbij; houd hem niet tegen.’