Epictetus Mga Sipi

“Ang taong kulang sa pagkatuto ay sinisisi ang iba sa sarili niyang masamang kalagayan; ang nagsisimula nang matuto ay sinisisi ang sarili; at ang ganap nang natuto ay hindi sinisisi ang iba ni ang sarili.”

“Tandaan na hindi ang taong lumalait o humahampas sa iyo ang nagpapasama ng loob mo, kundi ang palagay mong nakasasakit ang mga ito. Kaya kapag may taong nakaiinis sa iyo, dapat mong malaman na sarili mong palagay ang ikinainis mo.”

“Ganito ang kalagayan at katangian ng taong walang pagkatuto: hindi niya inaasahan sa sarili ang pakinabang ni ang pinsala, kundi sa mga bagay sa labas. Ganito naman ang kalagayan at katangian ng pilosopo: inaasahan niya sa sarili ang lahat ng pakinabang at lahat ng pinsala.”

“May mga bagay na nasa ating kapangyarihan, at may mga hindi.”

“At ang mga bagay na nasa ating kapangyarihan ay likas na malaya, hindi napipigil o nahahadlangan; ngunit ang mga bagay na wala sa ating kapangyarihan ay mahina, alipin, napipigil, at nasa kapangyarihan ng iba.”

“Hindi ang mga nangyayari ang gumugulo sa mga tao, kundi ang kanilang mga palagay tungkol sa mga ito; halimbawa, hindi nakatatakot ang kamatayan, sapagkat kung gayon ay naging nakatatakot din sana ito kay Socrates; ang nakatatakot ay ang palagay na nakatatakot ang kamatayan.”

“Kaya ang sinumang nais maging malaya ay huwag magnais o umiwas sa anumang nakasalalay sa iba; kung hindi niya susundin ang tuntuning ito, tiyak na magiging alipin siya.”

“Sapagkat ito ang iyong tungkulin: gampanan nang mabuti ang papel na ibinigay sa iyo; ngunit sa iba nakasalalay ang pagpili ng papel.”

“Maaari kang maging di-magapi kung hindi ka sasali sa anumang paligsahang wala sa iyong kapangyarihan ang manalo.”

“Sapagkat kung nasa ating kapangyarihan ang kalikasan ng mabuti, walang puwang sa atin ang inggit ni selos.”

“At tandaan na kung mananatili ka sa parehong mga prinsipyo, hahangaan ka sa bandang huli ng mga taong unang nangutya sa iyo; ngunit kung magpapadaig ka sa kanila, dobleng pangungutya ang dadalhin mo sa sarili.”

“At sino ang makapagbibigay sa iba ng wala siya mismo?”

“Kung maaari akong magkamal ng salapi at manatiling mapagpakumbaba, tapat, at marangal ang loob, ituro mo ang paraan at kakamtin ko ito.”

“Sa bawat pagkilos, tingnan ang mga nauuna rito at ang mga sumusunod; saka mo ito isagawa.”

“Sapagkat hinubog ng kalikasan ang iba't ibang tao para sa iba't ibang bagay.”

“Kaya imposibleng masiyahan ang taong naniniwalang napipinsala siya sa itinuturing niyang sanhi ng pinsala, kung paanong imposibleng masiyahan sa pinsala mismo.”

“Magtakda ka agad ng isang ugali at paraan ng pagkilos para sa sarili, na susundin mo kapwa kapag nag-iisa ka at kapag nakikisalamuha sa mga tao.”

“At gawing pangkalahatang tuntunin ang pananahimik, o sabihin lamang ang kailangan, sa iilang salita.”

“Kapag makikipagkita ka sa sinuman, lalo na sa itinuturing na mas mataas ang katayuan, isipin kung ano ang gagawin ni Socrates o ni Zeno sa gayong kalagayan, at hindi ka mahihirapang gamitin nang wasto ang pagkakataon.”

“Sapagkat kung hindi tamang gawin iyon, iwasan mo; ngunit kung tama, bakit ka natatakot sa mga pupuna nang mali?”

“Sa paglalakad, kung paanong iniingatan mong huwag makatapak sa pako o mapilayan ang paa, ingatan mo ring huwag mapinsala ang sarili mong namumunong kakayahan ng isip; at kung susundin natin ito sa bawat pagkilos, mas ligtas nating maisasagawa iyon.”

“Hindi lohikal ang mga pangangatwirang ito: Mas mayaman ako sa iyo, kaya mas mabuti ako sa iyo; mas mahusay akong magsalita kaysa sa iyo, kaya mas mabuti ako sa iyo.”

“At kapag may nagsabi sa iyong wala kang alam at hindi ka nayamot, makatitiyak ka nang nasimulan mo ang gawain ng pilosopiya.”

“At anuman ang sabihin ng sinuman tungkol sa iyo, huwag itong pansinin; sapagkat hindi mo iyon saklaw.”

“At kung may iharap sa iyong mahirap, kaaya-aya, marangal, o kahiya-hiya, tandaan na ngayon ang paligsahan, ngayon ang mga larong Olimpiko, at hindi maaaring ipagpaliban ang mga ito; at nakasalalay sa isang pagkatalo at isang pagsuko kung mawawala o mapananatili ang pag-unlad.”

“Hadlang ang sakit sa katawan ngunit hindi sa kalooban, maliban kung iyon mismo ang piliin ng kalooban. Hadlang ang pagkapilay sa binti ngunit hindi sa kalooban.”

“Huwag kailanman tawagin ang sarili na pilosopo, at huwag magsalita nang marami sa mga walang pagkatuto tungkol sa mga tuntunin ng pilosopiya; sa halip, gawin ang naaayon sa mga ito. Halimbawa, sa handaan, huwag sabihin kung paano dapat kumain ang tao; kumain ka nang nararapat.”

“Sa madaling salita, kung magmamasid tayo, makikita nating walang higit na nakasasakit sa nilalang na tao kaysa sa walang katwiran; at sa kabaligtaran, walang higit na umaakit sa kanya kaysa sa may katwiran.”

“Hindi biglang nagiging ganap ang toro, ni ang taong matapang; dapat nating disiplinahin ang sarili sa taglamig para sa kampanya sa tag-init, at huwag padalos-dalos na sumugod sa hindi natin saklaw.”

“Kung kayang sang-ayunan ng tao nang nararapat ang aral na ito, na tayong lahat ay nagmula sa Diyos sa natatanging paraan at ama kapwa ng mga tao at mga diyos ang Diyos, sa palagay ko ay hindi siya kailanman mag-iisip ng hamak o mababa tungkol sa sarili.”

“Kung nangangako ang kagalingang moral ng mabuting kapalaran, katahimikan, at kaligayahan, tiyak na ang pag-unlad tungo rito ay pag-unlad din tungo sa bawat isa sa mga ito.”

“Mula sa lahat ng umiiral o nangyayari sa mundo, madaling purihin ang pamamatnubay ng Diyos kung taglay ng tao ang dalawang katangiang ito: ang kakayahang makita kung ano ang taglay at nangyayari sa lahat ng tao at bagay, at ang pagiging mapagpasalamat.”

“At bakit ko babagabagin ang sarili tungkol sa anumang maaaring mangyari kung taglay ko ang kadakilaan ng kaluluwa?”

“Ipapakita ko sa iyo na may mga kakayahan at paraan ka para sa kadakilaan ng kaluluwa at katapangan; ngunit ipakita mo sa akin kung anong mga kakayahan ang taglay mo para sa pamimintas at pagpaparatang.”

“Sapagkat ano ang layunin ng pangangatwiran? Ang patunayan ang mga tunay na pahayag, alisin ang mga mali, at pigilin ang pagsang-ayon sa mga hindi malinaw.”

“Bakit tamad, pabaya, at mabagal pa rin tayo, at bakit naghahanap tayo ng mga dahilan upang hindi magsikap at hindi maging mapagbantay sa paglinang ng ating katwiran?”

“Ngunit iniisip natin ang sarili na para bang mga tiyan, bituka, at maseselang bahagi lamang tayo; natatakot tayo, nagnanasa tayo; binobola natin ang makatutulong sa atin sa mga bagay na ito, at kinatatakutan din natin sila.”

“Kaya anumang matuklasan nating kapwa mapagmahal at naaayon sa katwiran, tiwala nating ipinahahayag na tama at mabuti.”

“Sa isang salita, hindi kamatayan, pagkakatapon, sakit, o anumang katulad ang dahilan ng ating paggawa o hindi paggawa, kundi sarili nating mga palagay at kalooban (δόγματα).”

“Sapagkat malaya ang taong ang lahat ng nangyayari ay ayon sa kanyang kalooban, at walang sinumang makahadlang sa kanya.”

“Walang halaga ang malaman ang anuman kung iaangkop ang kaalaman sa kapritso ng bawat tao.”

“Kung nasaan ang tao nang labag sa kanyang kalooban, naroroon siya sa bilangguan.”

“Sapagkat hindi nasusukat ang laki ng talino sa haba o taas, kundi sa mga kaisipan.”

“Hindi mo ba sa halip pinasasalamatan ang mga diyos dahil hinayaan ka nilang manaig sa mga bagay na hindi nila inilagay sa iyong kapangyarihan, at pinanagot ka lamang sa mga nasa iyong kapangyarihan?”

“Ngunit kung inilagay ka sa gayong mataas na katayuan, agad mo bang gagawing tirano ang sarili? Hindi mo ba aalalahanin kung sino ka at kung sino ang iyong pinamumunuan?”

“Kaya kapag isinara mo na ang mga pinto at pinadilim ang loob, tandaan na huwag kailanman sabihing nag-iisa ka, sapagkat hindi; naroon ang Diyos at ang espiritung tagapagbantay mo, at bakit nila kailangan ng liwanag upang makita ang ginagawa mo?”

“May sinuman bang makahahadlang sa iyong pagsang-ayon sa katotohanan? Walang sinuman.”

“Ngunit tututol ka: “Kung ihaharap mo sa akin ang takot sa kamatayan, pinipilit mo nga ako.” Hindi, hindi ang inihaharap sa iyo ang namimilit, kundi ang palagay mong mas mabuting gawin ang ganito o ganoon kaysa mamatay.”

“Ngunit kung ang pinakamalaking pinsala ay ang pagkakait ng pinakamahahalagang bagay, at ang pinakamahalaga sa bawat tao ay ang kalooban o pagpili na nasa nararapat nitong kalagayan, at nawalan ang tao ng gayong kalooban, bakit mo pa siya kinagagalitan?”

“Huwag hangaan ang iyong mga damit, at sa gayon ay hindi ka magagalit sa magnanakaw.”

“Kaya dapat nating sanayin ang sarili sa maliliit na bagay at, mula roon, tumungo sa mas malalaki.”

“Kung may anumang kalamangan ang tao, o iniisip niyang mayroon kahit wala, at wala siyang pagkatuto, tiyak na magyayabang siya dahil dito.”

“Sapagkat sa katunayan, nagpapasalamat tayo sa mga diyos para sa mga bagay na pinaglalagyan natin ng ating kabutihan.”

“Dahil dito, pangunahin at unang gawain ng pilosopo ang suriin ang mga impresyon, kilalanin ang pagkakaiba ng mga ito, at huwag tumanggap ng anuman nang walang pagsusuri.”

“Ngunit pagdating sa ating kaawa-awang namumunong kakayahan ng isip, humihikab at natutulog tayo at pabaya nating tinatanggap ang bawat impresyon, sapagkat hindi napapansin ang pinsala.”

“Karamihan sa atin ay natatakot sa pagkamanhid ng katawan at gagawa ng lahat ng paraan upang maiwasan iyon, ngunit wala tayong pakialam sa pagkamanhid ng kaluluwa.”

“Ano, kung gayon, ang nakapagtataka kung sa pilosopiya rin ay tila salungat sa katwiran sa mga walang karanasan ang maraming bagay na totoo?”

“Ito, kung gayon, ang simula ng pilosopiya: ang pagkilala ng tao sa kalagayan ng kanyang namumunong kakayahan ng isip; sapagkat kapag alam niyang mahina ito, hindi niya ito gagamitin sa mga bagay na pinakamahirap.”

“Sapagkat ito ang pinagmumulan ng pagkabagabag ng isip: ang magnais ng isang bagay na hindi nangyayari.”

“Ngunit ito ang ibinayad ng tao sa lampara: dahil sa isang lampara, naging magnanakaw siya, isang taksil, at parang mabangis na hayop.”

“Kaya ikaw rin, kapag hindi mo mabago ang isip ng isang tao, makatitiyak kang bata siya, at pumalakpak ka kasama niya; at kung ayaw mong gawin ito, manahimik ka.”

“May iba pa bang kahulugan ang kalayaan kundi ang kapangyarihang mamuhay ayon sa ating pinipili?”

“Kung pipiliin mong maging mapagpakumbaba at tapat, sino ang hindi papayag na maging gayon ka?”

“Ang mga bagay mismo, ang mga materyal, ay hindi mabuti ni masama sa moral na diwa; ngunit hindi ganoon ang paggamit sa mga ito.”

“Kung saan maaari akong hadlangan at pilitin, wala sa aking kapangyarihan ang makamit ang mga bagay na iyon, ni mabuti o masama ang pagkakamit sa mga ito; ngunit mabuti o masama ang paggamit sa mga ito, at nasa aking kapangyarihan ang paggamit.”

“Sa gayon, pinananatili ng mga kilos na mapagpakumbaba ang taong mapagpakumbaba, at sinisira siya ng mga kilos na di-mapagpakumbaba; pinananatili ng mga gawang tapat ang taong tapat, at sinisira siya ng mga kabaligtarang gawa.”

“Sa gayon sinusubok at tinitimbang ang mga bagay kapag handa na ang mga tuntunin. At ito ang pamimilosopiya: ang suriin at pagtibayin ang mga tuntunin; saka gamitin ang mga ito kapag alam na, na siyang gawain ng marunong at mabuting tao.”

“Ngunit kung bulok at marupok ang inilatag mong pundasyon, hindi ba mas mabilis babagsak ang kaawa-awa mong munting gusali habang mas marami at mas matitibay na materyales ang inilalagay mo sa ibabaw nito?”

“Bigyan mo ako ng taong nagmamalasakit sa kung paano niya gagawin ang anuman, hindi sa pagkakamit ng isang bagay, kundi sa sarili niyang pagkilos.”

“Dahil dito, sa kakulangan ng disiplina, lagi tayong may idinadagdag sa impresyon at inilalarawan ang mga bagay na mas malaki kaysa sa tunay nilang laki.”

“Kaya sa pangkalahatan, kung nais mong gawing ugali ang anuman, gawin mo; kung ayaw mong maging ugali ito, huwag gawin, kundi sanayin ang sarili na gumawa ng iba bilang kapalit.”

“Sapagkat alisin mo ang takot sa kamatayan, at isipin ang kasingraming kulog at kidlat na nais mo, at malalaman mo kung anong kapayapaan at kahinahunan ang nasa namumunong kakayahan ng isip.”

“Taglay ko ba ang kamalayang dapat taglayin ng taong walang alam: ang kamalayang wala akong alam?”

“Sapagkat sa lahat ng pagkakataon — huwag kang palilinlang — walang higit na kinakapitan ang bawat hayop kaysa sa sarili nitong kapakanan.”

“Sapagkat hindi mapagkakatiwalaan ang namumunong prinsipyo ng masamang tao; hindi ito matatag, walang tiyak na tuntuning gumagabay rito, at dinadaig ng iba't ibang impresyon sa iba't ibang panahon.”

“May kasanayan din ba sa pakikinig, gaya ng sa pagsasalita?”

“May salungatan sa bawat pagkakamali; sapagkat ayaw ng nagkakamali na magkamali, kundi ang maging tama, malinaw na hindi niya ginagawa ang nais niya.”

“Parang mangkok ng tubig ang kaluluwa. Parang sinag ng liwanag na tumatama sa tubig ang mga impresyon. Kapag gumalaw ang tubig, tila gumagalaw din ang sinag, ngunit hindi ito gumagalaw.”

“Pamahalaan ninyo kami bilang mga nilalang na may katwiran; ipakita ang kapaki-pakinabang sa amin, at susundin namin iyon; ipakita ang walang pakinabang, at iiwasan namin iyon.”

“Sapagkat sa bawat tao, palagay ang sanhi ng kanyang pagkilos.”

“Suriin natin ang isa't isa; kung may mali akong palagay, alisin mo; kung mayroon ka, ipakita mo.”

“May mga kagamitan kang ginto; ngunit ang iyong pananalita, mga palagay, mga pagsang-ayon, mga kilos at hinahangad, at mga pagnanais ay yari sa putik.”

“Babaligtad ba ang mundo kapag patay ka na?”

“Hindi lahat ng mahirap at mapanganib ay angkop na pagsanayan; ang angkop ay yaong nakatutulong sa pagsasakatuparan ng itinakdang layunin para sa atin.”

“Kung magagalitin ka, sanayin mo ang sarili, tao, na magtiis kapag nilalait at huwag mayamot kapag nilalapastangan.”

“Ngunit gayunman, dapat ding maghanda ang tao para sa pag-iisa: na maging sapat para sa sarili at maging sariling kasama.”

“Mapanganib sa mga baguhan ang bawat dakilang kakayahan.”

“Dapat mong bunutin sa mga tao ang dalawang ito: kayabangan at kawalan ng tiwala. Ang kayabangan ay ang palagay na wala kang anumang kulang; ang kawalan ng tiwala naman ay ang palagay na hindi ka magiging maligaya habang napakaraming kalagayan ang nakapaligid sa iyo.”

“Nakikiusap ako sa inyo sa ngalan ng mga diyos: tigilan ang paghanga sa mga materyal na bagay. Tigilan ang pag-aalipin sa sarili, una sa mga bagay, at pagkatapos, dahil sa mga bagay, sa mga taong kayang ibigay o bawiin ang mga ito.”

“Anuman ang ibigay mo sa akin, gagawin ko itong maligaya, mapalad, marangal, at isang bagay na hahangarin ng tao.”

“Hindi lumalapit ang karpintero at nagsasabing, Pakinggan ninyo akong magsalita tungkol sa sining ng pagkakarpintero; sa halip, kapag nangakong magtatayo ng bahay, itinatayo niya ito at pinatutunayang alam niya ang sining.”

“Sapagkat anumang gawin natin, kung hindi natin ito iuugnay sa isang layunin, gagawin natin ito nang walang saysay; at kung iuugnay sa maling layunin, hindi natin tatamaan ang pinupuntirya.”

“Nais mo bang gumawa ng mabuti o mapuri?”

“Sapagkat sino ang mabuti kung hindi niya alam kung sino siya? At sino ang nakaaalam kung ano siya kung nakakalimutan niyang nasisira ang mga bagay na nilikha, at hindi maaaring laging magkasama ang isang tao at ang iba?”

“Hindi mo ba alam na walang ginagawa ang mabuting tao para lamang sa pagpapakita, kundi upang gawin ang tama?”

“Kaya piliin mo kung magiging malakas kang uminom at kaaya-aya sa mga dati mong kasama, o taong umiiwas sa paglalasing at di-kaaya-aya sa kanila.”

“Ngunit kung hindi naibibigay sa iyo ng pagbabasa ang maligaya at tahimik na buhay, ano ang silbi nito?”

“Kung tulad ka ng lobo, dapat kang gumanti ng kagat at maghagis ng mas maraming bato. Ngunit kung iisipin mo ang nararapat sa tao, suriin ang iyong imbakan at tingnan kung anong mga kakayahan ang dala mo nang dumating sa mundo.”

“At sino ang nakasama mo nang kasintagal ng iyong sarili? At sino ang may kapangyarihang kumbinsihin ka nang kasinglaki ng kapangyarihan mong kumbinsihin ang sarili? At sino ang mas may mabuting hangarin at mas malapit sa iyo kaysa sa sarili mo?”

“Una, sikaping huwag malaman ng iba kung ano ka; sa maikling panahon, maging pilosopo para lamang sa sarili, o mamilosopiya sa sarili.”

“Makipaglaban sa sarili; ibalik ang sarili sa disenteng asal, pagpapakumbaba, at kalayaan.”

“At ngayon, isipin mong ipinagkatiwala sa iyo ang sarili mong katawan na parang kabayo; hugasan at punasan ito, ingatang walang tatalikod o iiwas dito.”

“May bahagi ba ng buhay na hindi saklaw ng pag-iingat? Sapagkat mas masama mo ba itong gagawin kung mag-iingat ka, at mas mabuti kung hindi mo ito papansinin?”

“Ngunit kung talagang nagtitiwala ka sa akin, malinaw na dahil iyon sa tapat at mapagpakumbaba ako, hindi dahil sinabi ko sa iyo ang aking mga pribadong bagay.”

“Ngunit ngayon ay nilalang akong may katwiran, at dapat kong purihin ang Diyos; ito ang aking gawain, ginagawa ko ito, at hindi ko iiwan ang tungkuling ito hangga't pinahihintulutan akong gampanan ito; at hinihikayat kitang sumali sa awit ding ito.”

“At mabuting malaman mo ang sarili mong paghahanda at lakas, upang sa mga bagay na hindi mo pinaghandaan ay makapanahimik ka at hindi mayamot kung nakalalamang sa iyo ang iba.”

“Kapwa lugar ang hukuman at bilangguan, ang isa ay mataas at ang isa ay mababa; ngunit maaaring manatiling pareho ang kalooban kung pipiliin mong panatilihin itong pareho sa bawat isa.”

“Kung kailangan kong ilagay sa panganib ang sarili para sa kaibigan, at kung tungkulin kong mamatay man para sa kanya, bakit ko pa kailangan ang panghuhula?”

“Ito ang una at pangunahing katangian ni Socrates: hindi kailanman mayamot sa pagtatalo, hindi magsabi ng anumang mapanlait o nakaiinsulto, kundi pagtiisan ang mga mapanlait at wakasan ang alitan.”

“Kapag nakakakita ako ng taong balisa, sinasabi ko: Ano ang nais ng taong ito? Kung wala siyang nais na bagay na wala sa kanyang kapangyarihan, paano siya magiging balisa?”

“Nagsikap ka na bang matutuhan kung ano ang mabuting tao at masamang tao, at kung paano nagiging alinman sa dalawa ang isang tao?”

“At kung gayon, kung nais mong maging maganda, binata, pagsikapan mo ito: ang pagtatamo ng kagalingan bilang tao.”

“Isa kang tao, isang mortal na nilalang na may kakayahang gumamit ng mga impresyon nang may katwiran.”

“Sapagkat hindi naipakikilala ang tao sa pagturo ng daliri, gaya ng bato o piraso ng kahoy; ngunit kapag ipinakita ang kanyang mga prinsipyo, saka siya naipakikilala bilang tao.”

“Ngunit sa publiko, huwag umangkin ng higit sa nararapat sa iyo, ni tangkaing sarilinin ang para sa lahat.”

“Sapagkat nais kong abutan ng sakit o kamatayan habang wala akong ibang inaalagaan kundi ang sarili kong kalooban, upang maging malaya ako sa pagkabagabag, sa paghadlang, at sa pamimilit, at manatili sa kalayaan.”

“Kaya huwag paghaluin ang magkaibang mga bagay, at huwag umasa, habang nagsisikap ka sa isang bagay, na uunlad ka sa iba.”

“Kung paanong sinasanay natin ang sarili laban sa mga mapanlinlang na tanong, dapat din nating sanayin ang sarili araw-araw laban sa mga impresyon; sapagkat nagtatanong din ang mga ito sa atin.”

“Ngayon, dapat mong sabihin: ang materyal na aking huhubugin ay ang aking pang-unawa, gaya ng kahoy para sa karpintero at balat para sa sapatero; at gawain ko ang tamang paggamit ng mga impresyon.”

“Ngunit higit sa lahat, dapat mas dalisay kaysa sa araw ang namumunong kakayahan ng isip ng pilosopong Siniko; kung hindi, tiyak na isa siyang tusong tampalasan at taong walang prinsipyo, sapagkat pinupuna niya ang iba habang siya mismo ay nakagapos sa isang bisyo.”

“Ikinahihiya mo ba ang hindi mo sariling gawa, ang hindi ikaw ang sanhi, ang dumating sa iyo nang di-sinasadya, gaya ng sakit ng ulo o lagnat?”

“Ikinukulong at pinakakain ng mga tao ang maaamong leon, at inililibot sila ng ilan; at sino ang magsasabing malaya ang leong ito? Hindi ba habang mas maginhawa ang buhay niya, lalo siyang nasa kalagayang alipin?”

“Sapagkat walang natatakot kay Caesar mismo, kundi sa kamatayan, pagpapatapon, pagkakait ng kanyang ari-arian, bilangguan, at kahihiyan.”

“Posible bang maging malaya sa paghadlang ang naghahangad ng alinman sa mga bagay na nakasalalay sa iba?”

“Sapagkat nagmumula ang takot sa inaasahan mo, ngunit ang dalamhati sa naririto na.”

“Sapagkat mas napapanatili rin ng mahusay na aktor ang kanyang papel sa paghinto kapag dapat nang huminto kaysa sa pagpapatuloy lampas sa tamang panahon.”

“Huwag itong gawing palabas na trahedya, kundi sabihin kung ano talaga ito: panahon na upang ang materya ng katawan ay maghiwa-hiwalay tungo sa mga bagay na bumuo rito.”

“Kung hindi ko kinatatakutan ang anumang magagawa sa akin ng tirano, ni hinahangad ang anumang maibibigay niya, bakit pa ako nakatingin nang may paghanga?”

“Ngunit kung mabasag ang palayok na pinaglutuan ng iyong karne, dapat ka bang mamatay sa gutom dahil wala na ang palayok na nakasanayan mo?”

“Sapagkat nakakamit ang kalayaan hindi sa pagtupad sa mga pagnanais ng tao, kundi sa pag-aalis ng pagnanais.”

“Mga paghihirap ang nagpapakita ng ugali ng mga tao. Kaya kapag humarap ka sa mahirap na krisis, tandaan na tulad ka ng bagitong binatang binubuno ng Diyos na tagapagsanay.”

“Ano ang unang gawain ng pilosopo? Ang iwaksi ang pagmamataas; sapagkat imposibleng magsimulang matuto ang tao ng inaakala niyang alam na niya.”

“Walang dakilang bagay na biglang nalilikha, tulad din ng kumpol ng ubas o bunga ng igos. Kung sasabihin mo ngayon, “Gusto ko ng igos,” sasabihin kong kailangan nito ng panahon. Hayaan muna itong mamulaklak, saka mamunga, at pagkatapos ay mahinog.”

“Sapagkat hindi kamatayan o sakit ang nakatatakot, kundi ang takot sa sakit o kamatayan.”

“Napagtitibay at napalalakas ang bawat ugali at kakayahan ng kaukulang mga gawa: ang paglalakad sa paglalakad, ang pagtakbo sa pagtakbo. Kung nais mong magkaroon ng kakayahang magbasa, magbasa; kung magsulat, magsulat.”

“Dapat nating gamitin nang pinakamabuti ang mga bagay na nasa ating kapangyarihan, at tanggapin ang natitira ayon sa pagkakaloob ng kalikasan.”

“Saanman ako pumunta, magiging mabuti ang kalagayan ko; sapagkat maging rito, hindi ang lugar ang nagbigay sa akin ng ginhawa kundi ang aking mga paghatol, at dadalhin ko ang mga ito, sapagkat walang makaaagaw ng mga ito sa akin.”

“Kapag may dumating sa iyong balitang nakababagabag, tandaan ito: hindi maaapektuhan ng balita ang anumang nasa saklaw ng kalooban.”

“Sapagkat hindi ako walang kamatayan kundi isang tao, bahagi ng sansinukob gaya ng oras na bahagi ng araw. Gaya ng oras, dapat akong narito, at gaya ng oras ay lumipas.”

“Mag-ingat sa isang bagay, tao: tingnan kung sa anong halaga mo ipinagbibili ang iyong kalooban. Kung wala ka nang ibang gagawin, huwag mong ipagbili nang mura ang iyong kalooban.”

“Walang taong panginoon ng kapwa tao; kamatayan at buhay, kasiyahan at sakit lamang ang kanyang mga panginoon.”

“Kung paanong hindi kayang umawit nang mag-isa ng mahihinang aktor kundi sa malaking pangkat lamang, may mga taong hindi kayang lumakad nang mag-isa. Tao, kung may halaga ka, dapat kang lumakad nang mag-isa, makipag-usap sa sarili, at huwag magtago sa koro.”

“Ano, kung gayon, ang nais mong maabutan kang ginagawa ng kamatayan? Ako ay nais maabutang abala sa isang makataong gawain, anuman iyon: marangal, mapagkawanggawa, at nagtataguyod ng kabutihan ng lahat.”

“Kaya kung nais mong hindi maging magagalitin, huwag mong pakainin ang ugali ng paggalit, huwag magdagdag ng gatong sa apoy. Bilang simula, manahimik at bilangin ang mga araw na hindi ka nagalit.”

“Maliit na pagbabago ang pagpunta sa ibang bansa; mas malaking pagbabago ang kamatayan: mula sa umiiral ngayon, hindi tungo sa hindi umiiral, kundi sa hindi umiiral ngayon.”

“Ipakita mo sa akin ang taong may sakit ngunit maligaya, nanganganib ngunit maligaya, naghihingalo ngunit maligaya, itinapon sa ibang lupain ngunit maligaya, nadungisan ang dangal ngunit maligaya.”

“Sabihin mo muna sa sarili kung anong uri ng tao ang nais mong maging; kapag napagpasyahan mo na, isabuhay ito sa lahat ng ginagawa mo.”

“Kapag niluwagan mo nang kaunti ang iyong pag-iingat, huwag isiping maibabalik mo ito saanman mo naisin; tandaan mong mabuti na tiyak na ilalagay ka ng pagkakamali mo ngayon sa mas masamang kalagayan sa ibang pagkakataon.”

“Sapagkat saan pa matatagpuan ang pagkakaibigan kundi kung nasaan ang katapatan at dangal, kung saan nagbibigay at tumatanggap ang mga tao ng mabuti lamang?”

“Ano nga ba ang pakinabang ng atleta sa taong nakikipagbuno sa kanya? Ang pinakamalaki. Kaya tumutulong sa pagsasanay ko para sa paligsahan ang taong lumalait sa akin: sinasanay niya akong maging matiisin, hindi padala sa matinding damdamin, at mahinahon.”

“Kaawa-awang tao, hindi ka ba nasisiyahan sa nakikita mo araw-araw? May makikita ka bang mas mabuti o mas dakila kaysa sa araw, buwan, mga bituin, buong daigdig, at karagatan?”

“Maitatanikala mo ang aking binti — oo; ngunit ang aking kalooban — hindi, kahit si Zeus ay hindi makagagapi rito.”

“Hindi mo ba pagmamasdan ang palabas at pagtitipong masaya hangga't ipinagkakaloob ito sa iyo, at pagkatapos, kapag inilabas ka na ng Diyos, aalis nang may pagyuko sa Kanya at pasasalamat sa iyong narinig at nakita?”

“Tandaan na hindi lamang pagnanais ng katungkulan at kayamanan ang nagpapakaaba at nagpapasunod sa mga tao sa iba, kundi pati ang pagnanais ng kapayapaan, malayang panahon, paglalakbay, at pagkatuto.”

“Kung mawalan ka ng husay sa gramatika o musika, ituturing mong pinsala ang pagkawala; kung mawawala ang iyong dangal, dignidad, at kahinahunan, ituturing mo bang wala lamang iyon?”

“Mga ginoo, ang paaralan ng pilosopo ay silid-konsultasyon ng manggagamot. Dapat kayong umalis dito na nasasaktan, hindi nasisiyahan.”

“Ang taong madalas makihalubilo sa iba, sa usapan man, inuman, o pangkalahatang pakikisalamuha, ay tiyak na magiging tulad nila o babaguhin sila upang maging tulad niya.”

“Hindi mo ba muna ilalatag ang pundasyong ito: suriin ang iyong pasya kung matino ito o hindi, at saka itayo rito ang iyong katatagan at di-matitinag na paninindigan?”

“Hindi nakikipag-away sa sinuman ang mabuti at marangal na tao, at hangga't kaya niya ay hindi niya hinahayaang mag-away ang iba.”

“Hindi ba mas mabuti ang may paggalang sa sarili kaysa ang mayaman?”

“Posible bang lubusang makaiwas sa pagkakamali? Hindi, imposible; ngunit posibleng patuloy na ituon ang isip sa pag-iwas sa pagkakamali.”

“Gayunman, nag-aalala tayo sa ating munting katawan, munting ari-arian, at sa iisipin ni Caesar, ngunit wala tayong anumang pag-aalala sa nasa loob natin.”

“Madali namang suriin at pabulaanan ang walang alam sa larangan ng haka-haka; ngunit sa tunay na buhay, ayaw magpasuri ng mga tao, at kinapopootan natin ang sumusuri at naglalantad sa atin.”

“Ngunit kapag nakakita ang tunay na gabay ng taong naliligaw, inaakay niya ito sa tamang daan sa halip na iwan itong may panunuya o pang-iinsulto.”

“Makakaharap lamang nang wasto ang tao sa kapwa kapag nauunawaan niya ang mga paninindigan nito at ipinakikita naman ang sarili niyang mga paninindigan.”

“Kapag nakakita ka ng ibang may katungkulan, itapat sa kanyang katungkulan ang katotohanang hindi mo kailangan iyon; kapag nakakita ka ng mayaman, tingnan kung ano naman ang mayroon ka.”

“Hindi mo ba, kung gayon, pababayaan ang ibang tao at magiging sarili mong guro at mag-aaral?”

“Ang bawat sining, habang itinuturo, ay nakapapagod para sa taong walang kasanayan at karanasan dito.”

“Huwag hilinging mangyari ang mga pangyayari ayon sa iyong nais; sa halip, naisin mong mangyari ang mga ito ayon sa tunay na nangyayari, at magkakaroon ka ng kapayapaan.”

“Kaya pagsikapang harapin ang bawat mabigat na impresyon sa mga salitang ito: “Isa ka lamang impresyon, at hindi ka talaga kung ano ang tila ipinakikita mo.””

“Kung mahilig ka sa isang pitsel, sabihing mahilig ka sa isang pitsel; sa gayon, hindi ka mababagabag kung mabasag ito. Kung hahalikan mo ang iyong anak o asawa, sabihin sa sarili na tao ang hinahalikan mo, upang kung dumating ang kamatayan ay hindi ka mabagabag.”

“Huwag kailanman sabihin tungkol sa anuman, “Nawala ito sa akin,” kundi, “Ibinalik ko ito.” Namatay ba ang iyong anak? Ibinalik siya.”

“May dalawang hawakan ang lahat ng bagay: isa na maaari mong gamiting pambuhat, at isa na hindi.”

“Tandaan na aktor ka sa isang dula, at ang Mandudula ang pumipili ng anyo nito: kung nais niyang maikli, maikli ito; kung mahaba, mahaba ito.”

“Kung may magsabi sa iyong sinisiraan ka ni ganito o ganoon, huwag ipagtanggol ang sarili laban sa sinasabi niya, kundi sumagot: “Hindi niya alam ang iba ko pang pagkukulang; kung alam niya, hindi lamang ang mga ito ang babanggitin niya.””

“Kapag may nagsalita o gumawa ng masama sa iyo, tandaan na ginagawa o sinasabi niya iyon dahil sa palagay niya ay nararapat sa kanya. Hindi niya maaaring sundin ang sa iyo ay tila mabuti, kundi ang sa kanya lamang ay tila mabuti.”

“Kapag naiisip mo ang isang kasiyahan, mag-ingat na huwag kang matangay nito, gaya ng ibang guniguni. Maghintay sandali at bigyan ang sarili ng paghinto. Pagkatapos ay tandaan ang dalawa: kung gaano katagal mong tatamasahin ang kasiyahan, at kung gaano katagal mong pagsisisihan at lalaitin ang sarili pagkatapos.”

“Kaya unahin mong pagsikapang huwag magpatangay sa iyong mga impresyon. Sapagkat kapag nakakuha ka ng panahon at nakapagpaliban, mas madali mong makokontrol ang sarili.”

“Kung sakaling mailihis ka sa mga bagay sa labas at magnais na pasayahin ang iba, alamin mong nawala na sa iyo ang plano ng iyong buhay.”

“Kung nais mong umunlad, dapat kang pumayag na magmukhang hangal at mangmang sa mga bagay sa labas; huwag hangaring isipin ng mga tao na may alam ka, at kung may mag-isip na mahalaga ka, magduda ka sa sarili.”

“Dapat kang maging iisang tao, mabuti o masama; dapat mong paunlarin ang iyong Namumunong Prinsipyo o ang iyong panlabas na mga katangian; dapat mong pagtuunan ang iyong panloob na pagkatao o ang mga bagay sa labas.”

“Sukatan ng ari-arian ng bawat tao ang kanyang katawan, gaya ng paa na sukatan ng kanyang sapatos. Kung mananatili ka sa hangganang ito, tama ang magiging sukat; kung lalampas ka, tiyak na sa huli ay matatangay ka pababa sa bangin.”

“Kung mabilis maghugas ang isang tao, huwag sabihing mali siyang maghugas, kundi mabilis siyang maghugas. Kung marami siyang iniinom na alak, huwag sabihing mali siyang uminom, kundi marami siyang iniinom. Sapagkat hangga’t hindi mo nalalaman ang paghatol na nag-uudyok sa kanya, paano mong malalamang mali ang kanyang ginagawa?”

“Natapon ba ang patak ng iyong langis? Ninakaw ba ang lagok ng iyong alak? Sabihin sa sarili: “Ito ang bayad para sa kalayaan mula sa matinding damdamin; ito ang halaga ng tahimik na isip.””

“Kung susubukan mong gampanan ang papel na lampas sa iyong kakayahan, hindi lamang mapapahiya ka rito, mapababayaan mo rin ang papel na sana ay matagumpay mong nagampanan.”

“Tanda ng mapurol na isip ang labis na pagtutok sa pangangalaga ng katawan, ang pagpapahaba ng pag-eehersisyo, pagkain, pag-inom, at iba pang gawain ng katawan. Pangalawa lamang ang mga ito; dapat ituon sa isip ang lahat ng iyong pansin.”

“Kapag pinili mo ang payak na buhay, huwag ipagmalaki ito, at kung tubig ang iniinom mo, huwag sabihing “Tubig ang iniinom ko” sa bawat pagkakataon. At kung nais mong magsanay nang mabigat, sarilinin mo ito at huwag ipagparangalan.”

“Kapag may nangyari sa iyo, laging tandaang bumaling sa sarili at itanong kung anong kakayahan ang taglay mo upang harapin ito.”

“Kapag dadalaw ka sa isang makapangyarihang tao, ihanda ang isip sa pag-aakalang wala siya roon, hindi ka papapasukin, isasara nang malakas ang mga pinto sa harap mo, at hindi ka niya papansinin.”

“Sa pakikipag-usap, iwasang madalas at labis na banggitin ang sarili mong mga ginawa o pakikipagsapalaran; sapagkat hindi kasinglaki ng kasiyahan mong magkuwento ang kasiyahan ng ibang tao sa pakikinig sa nangyari sa iyo.”

“At alin talaga ang mas gusto mo? Salapi, o isang tapat at mapagpakumbabang kaibigan?”

“Araw-araw mong ilagay sa harap ng iyong mga mata ang kamatayan, pagpapatapon, at lahat ng tila nakatatakot, ngunit higit sa lahat ang kamatayan; sa gayon, hindi mo kailanman iisipin ang hamak ni hahangarin ang anumang labis.”

“At kung hindi ka pa Socrates, dapat ka pa ring mamuhay bilang taong nagnanais maging tulad ni Socrates.”

“Huwag tumawa nang labis, ni sa maraming bagay, ni nang walang pagpipigil.”

“Kapag nag-iisa ka, dapat mong tawagin itong kapayapaan at kalayaan at ituring ang sarili na kapantay ng mga diyos; kapag nasa malaking pagtitipon ka, huwag itong tawaging siksikan, magulong madla, o abala, kundi araw ng pagdiriwang at pista; sa gayon ay tanggapin ang lahat nang may kasiyahan.”

“Kung hindi malamang na nasa bahay ng suso ang kabutihan nito, malamang bang nasa katawan ang kabutihan ng tao?”

“Kung paanong naaawa tayo sa bulag at pilay, dapat din tayong maawa sa mga nabulag at napilayan sa kanilang pinakamataas na namumunong mga kakayahan.”

“Nasa saloobin ng kalooban ang diwa ng mabuti at masama.”

“Kung hindi mo natutuhan ang aral upang ipakita sa gawa, para saan mo ito natutuhan?”

“Sapagkat kapag hinayaan mong mangibabaw ang mga bagay sa labas sa talagang iyo, mas mabuti pang maging alipin ka na at tapusin na ang usapan.”

“Mahirap pag-isahin ang mga katangiang ito — ang sipag ng taong nakatuon sa materyal na bagay at ang katatagan ng taong hindi pinapansin ang mga ito — ngunit hindi imposible.”

“Ginagawa ko lamang ang nasa aking kapangyarihan: ang malunod, kung kailangan kong malunod, nang walang takot, walang pagsigaw o pagpaparatang sa langit, sapagkat alam kong dapat ding maglaho ang anumang ipinanganak.”

“Maaari ba nating ipalagay, kung gayon, na maging sa asal ay hindi sapat ang magnais lamang na maging mabuti, kundi kailangang matutuhan ang ilang bagay?”

“Ngunit kung mas mabuting magsalita o manahimik, magsalita sa ganito o ganoong paraan, at kung nararapat o hindi — sa isang salita, ang pagpapasya sa pagkakataon at gamit ng bawat pananalita — ang lahat ng ito ay mga tanong para sa iisang kakayahan lamang, ang kalooban.”

“Matutong magtiis ng pangungutya, tumingin sa paligid, suriin ang sarili, upang makilala mo kung sino ka.”

“Tao, isipin mo muna kung ano ang iyong sinisimulan; pagkatapos ay isaalang-alang ang sarili mong lakas at kung ano ang kaya mong tiisin.”

“Maaari bang ipatapon ang isang tao sa labas ng Sansinukob? Hindi. Saanman ako pumunta, naroon ang araw, buwan, mga bituin, mga panaginip, mga hula, at pakikipag-usap sa mga diyos.”

“Bukod dito, kapag bumaon sa iyong kaluluwa ang iyong guniguni, na hindi mo kontrolado, labanan ito gamit ang katwiran, supilin ito, at huwag hayaang lumakas o umabot sa susunod na hakbang, na bumubuo ng anumang larawang nais nito.”

“Kaya manatiling gising at bantayan ang iyong mga impresyon; hindi maliit na bagay ang ipinagkatiwala sa iyo, kundi paggalang sa sarili, dangal, katatagan, at tahimik na isip na hindi ginagalaw ng hirap, takot, o pagkabalisa — sa isang salita, kalayaan.”

“Kaya hindi ko matatawag na masipag ang isang tao kung sinabi lamang sa akin na nagbabasa o nagsusulat siya, hindi, kahit idagdag pang “Buong gabi siyang nagtatrabaho,” hangga't hindi ko alam kung para saan siya nagsisikap.”

“Huwag kailanman purihin o sisihin ang mga tao dahil sa mga katangiang hindi mabuti ni masama sa moral na diwa, kundi dahil sa kanilang mga paghatol.”

“Kaya ang karumihan ng kaluluwa ay nasa maling mga paghatol, at ang paglilinis ay ang pagbuo rito ng tamang mga paghatol; dalisay ang kaluluwang may tamang mga paghatol, sapagkat ito lamang ang hindi tinatablan ng kalituhan at karumihan sa mga gawain nito.”

“Tandaan mong dapat kang kumilos sa buhay gaya ng sa isang handaan. Isang putahe ang ipinapasa-pasa at dumarating sa iyo; iunat mo ang iyong kamay at kunin ito nang magalang. Nilalampasan ka nito; huwag mo itong pigilan.”