Epiktet Cytaty

„Rzeczą człowieka źle wykształconego jest obwiniać innych za własne złe położenie; rzeczą tego, kto zaczął się kształcić – obwiniać samego siebie; a rzeczą tego, kto naukę ukończył – nie obwiniać ani innych, ani siebie.”

„Pamiętaj, że obraża cię nie ten, kto cię znieważa albo bije, lecz twoje mniemanie, że te rzeczy są obraźliwe. Kiedy więc ktoś cię rozdrażni, wiedz, że rozdrażniło cię twoje własne mniemanie.”

„Oto postawa i znamię człowieka niewykształconego: nigdy nie oczekuje pożytku (korzyści) ani szkody od siebie, lecz od rzeczy zewnętrznych. Oto postawa i znamię filozofa: wszelkiej korzyści i wszelkiej szkody oczekuje od siebie.”

„Jedne rzeczy zależą od nas, inne nie.”

„A to, co od nas zależy, jest z natury wolne, nie podlega przymusowi ani przeszkodom; to zaś, co od nas nie zależy, jest słabe, niewolnicze, podlega przymusowi, jest w cudzej mocy.”

„Ludzi niepokoją nie rzeczy, które się dzieją, lecz mniemania o rzeczach; na przykład śmierć nie jest niczym strasznym, bo gdyby była, wydałaby się taka i Sokratesowi; to mniemanie o śmierci, że jest straszna, jest właśnie tym, co straszne.”

„Kto więc chce być wolny, niech niczego nie pragnie i niczego nie unika z tego, co zależy od innych; jeśli nie przestrzega tej zasady, musi być niewolnikiem.”

„Twoim obowiązkiem jest bowiem dobrze zagrać rolę, którą ci dano; wybór roli należy do kogoś innego.”

„Możesz być niezwyciężony, jeśli nie podejmiesz żadnej walki, w której zwycięstwo nie zależy od ciebie.”

„Jeśli bowiem istota dobra zależy od nas, nie będzie w nas miejsca ani na zawiść, ani na zazdrość.”

„I pamiętaj, że jeśli wytrwasz przy tych samych zasadach, ci sami ludzie, którzy najpierw cię wyśmiewali, potem będą cię podziwiać; jeśli zaś dasz się im pokonać, ściągniesz na siebie podwójne szyderstwo.”

„A któż może dać drugiemu to, czego sam nie ma?”

„Jeśli mogę zdobyć pieniądze i przy tym zachować skromność, wierność i wielkoduszność, wskaż mi drogę, a zdobędę je.”

„Przy każdym czynie rozważ to, co go poprzedza, i to, co po nim następuje; i dopiero wtedy przystąp do czynu.”

„Różni ludzie są bowiem z natury stworzeni do różnych rzeczy.”

„Niemożliwe jest więc, by ktoś, kto uważa, że doznaje szkody, cieszył się tym, co uważa za przyczynę szkody, tak jak niemożliwe jest cieszyć się samą szkodą.”

„Wyznacz sobie od razu pewien charakter i pewną postawę, których będziesz przestrzegać zarówno w samotności, jak i w towarzystwie ludzi.”

„Niech ogólną zasadą będzie milczenie albo niech mówi się tylko to, co konieczne, i w niewielu słowach.”

„Kiedy masz się z kimś spotkać, a zwłaszcza z kimś, kto uchodzi za osobę wyżej postawioną, postaw sobie przed oczy, co w takich okolicznościach zrobiłby Sokrates albo Zenon, a bez trudu należycie wykorzystasz tę sposobność.”

„Jeśli bowiem nie jest słuszne tak postąpić, unikaj tego czynu; jeśli zaś jest słuszne, czemu boisz się tych, którzy niesłusznie będą cię ganić?”

„Jak podczas chodzenia uważasz, by nie nadepnąć na gwóźdź ani nie skręcić nogi, tak uważaj, by nie uszkodzić własnej władzy kierowniczej; a jeśli będziemy przestrzegać tej zasady przy każdym czynie, bezpieczniej będziemy go podejmować.”

„Te rozumowania są niespójne: jestem bogatszy od ciebie, więc jestem od ciebie lepszy; jestem wymowniejszy od ciebie, więc jestem od ciebie lepszy.”

„A kiedy ktoś ci powie, że nic nie wiesz, a ty się tym nie zirytujesz, bądź pewien, że zabrałeś się już do dzieła (filozofii).”

„A cokolwiek ktoś o tobie powie, nie zwracaj na to uwagi, bo to nie twoja sprawa.”

„A jeśli stanie przed tobą coś uciążliwego albo przyjemnego, chwalebnego albo niesławnego, pamiętaj, że teraz są zawody, teraz są igrzyska olimpijskie i nie można ich odłożyć; i że od jednej porażki i jednego ustąpienia zależy, czy postęp zostanie utracony, czy zachowany.”

„Choroba jest przeszkodą dla ciała, lecz nie dla woli, chyba że wola sama tego zechce. Kulawość jest przeszkodą dla nogi, lecz nie dla woli.”

„Nigdy nie nazywaj siebie filozofem i nie rozprawiaj wiele wśród niewykształconych o twierdzeniach (zasadach filozoficznych, wskazaniach), lecz rób to, co z nich wynika. Na przykład na uczcie nie mów, jak człowiek powinien jeść, lecz jedz tak, jak powinieneś.”

„Krótko mówiąc, jeśli się przyjrzymy, przekonamy się, że nic tak nie boli ludzkiego stworzenia jak to, co nierozumne, i przeciwnie, nic go tak nie pociąga jak to, co rozumne.”

„Otóż ani byk nie powstaje nagle, ani dzielny człowiek; musimy przez zimę zaprawiać się do letniej kampanii i nie rzucać się pochopnie na to, co nas nie dotyczy.”

„Gdyby ktoś potrafił zgodzić się, jak należy, z tą nauką, że wszyscy w szczególny sposób pochodzimy od Boga i że Bóg jest ojcem zarówno ludzi, jak i bogów, sądzę, że nigdy nie żywiłby o sobie żadnych niegodnych ani nikczemnych myśli.”

„Otóż jeśli cnota obiecuje pomyślność, spokój ducha i szczęście, to z pewnością także postęp ku cnocie jest postępem ku każdej z tych rzeczy.”

„Za wszystko, co jest lub dzieje się na świecie, łatwo chwalić Opatrzność, jeśli ktoś ma te dwie zalety: zdolność dostrzegania tego, co przynależy wszystkim osobom i rzeczom i co je spotyka, oraz wdzięczne usposobienie.”

„I dlaczego miałbym się przejmować czymkolwiek, co może się zdarzyć, jeśli mam wielkość ducha?”

„A przecież pokażę ci, że masz siły i środki do wielkości ducha i męstwa; ty zaś pokaż mi, jakie masz siły do wytykania win i oskarżania.”

„Jaki bowiem cel stawia się rozumowaniu? Ustalać zdania prawdziwe, usuwać fałszywe, wstrzymywać się od zgody na te, które nie są jasne.”

„Dlaczego wciąż jesteśmy gnuśni, niedbali i ospali i dlaczego szukamy pretekstów, by się nie trudzić i nie czuwać nad doskonaleniem naszego rozumu?”

„A my myślimy o sobie tak, jakbyśmy byli tylko żołądkami, jelitami i częściami intymnymi; boimy się, pragniemy; schlebiamy tym, którzy mogą nam w tych sprawach pomóc, i ich także się boimy.”

„Cokolwiek więc okaże się zarazem pełne czułości i zgodne z rozumem, to z przekonaniem ogłaszamy słusznym i dobrym.”

„Jednym słowem, ani śmierć, ani wygnanie, ani ból, ani nic w tym rodzaju nie jest przyczyną tego, że coś robimy albo czegoś nie robimy, lecz nasze własne mniemania i nasza wola (δόγματα).”

„Wolny jest bowiem ten, komu wszystko dzieje się zgodnie z jego wolą i komu nikt nie może przeszkodzić.”

„Wiedza o czymkolwiek nie miałaby żadnej wartości, gdyby dostosowywała się do kaprysu każdego człowieka.”

„Gdzie człowiek jest wbrew swojej woli, tam jest w więzieniu.”

„Wielkości umysłu nie mierzy się bowiem długością ani wysokością, lecz myślami.”

„Czy nie dziękujesz raczej bogom, że pozwolili ci stać ponad tym, czego nie oddali w twoją moc, i uczynili cię odpowiedzialnym tylko za to, co jest w twojej mocy?”

„A jeśli postawiono cię na jakimś wyższym stanowisku, czy od razu zrobisz z siebie tyrana? Czy nie będziesz pamiętać, kim jesteś i kim rządzisz?”

„Kiedy więc zamkniesz drzwi i zrobisz w środku ciemno, pamiętaj, by nigdy nie mówić, że jesteś sam, bo sam nie jesteś; w środku jest Bóg i w środku jest twój duch opiekuńczy, a na cóż im światło, by widzieć, co robisz?”

„Czy ktoś może ci przeszkodzić zgodzić się z prawdą? Nikt nie może.”

„Ale zarzucasz: «Jeśli stawiasz mi przed oczy strach przed śmiercią, to mnie zmuszasz». Nie, zmusza cię nie to, co się przed tobą stawia, lecz twoje mniemanie, że lepiej zrobić to czy tamto, niż umrzeć.”

„Lecz jeśli największą szkodą jest utrata rzeczy największych, a największą rzeczą w każdym człowieku jest wola, czyli wybór taki, jaki być powinien, i ktoś tej woli zostaje pozbawiony, to czemu ty jeszcze się na niego gniewasz?”

„Nie podziwiaj swoich ubrań, a nie będziesz się gniewać na złodzieja.”

„Dlatego powinniśmy ćwiczyć się w rzeczach małych i, zaczynając od nich, przechodzić do większych.”

„Jeśli ktoś ma jakąś przewagę albo sądzi, że ją ma, choć jej nie ma, to taki człowiek, jeśli jest niewykształcony, z konieczności stanie się przez nią nadęty.”

„W istocie bowiem dziękujemy bogom za to, w czym upatrujemy naszego dobra.”

„Dlatego najważniejszym i pierwszym zadaniem filozofa jest badać wrażenia, rozróżniać je i nie przyjmować żadnego bez zbadania.”

„Lecz gdy chodzi o naszą nieszczęsną władzę kierowniczą, ziewając i śpiąc, niedbale przyjmujemy każde wrażenie, bo szkody nie widać.”

„Większość z nas boi się obumarcia ciała i wymyśliłaby wszelkie sposoby, by tego uniknąć, ale o obumarcie duszy nie dbamy.”

„Cóż więc dziwnego, jeśli i w filozofii wiele rzeczy prawdziwych wydaje się ludziom niedoświadczonym paradoksalnymi?”

„Oto więc początek filozofii: dostrzeżenie przez człowieka, w jakim stanie jest jego władza kierownicza; kiedy bowiem ktoś wie, że jest słaba, nie będzie jej używał do rzeczy najtrudniejszych.”

„Źródłem wzburzenia umysłu jest bowiem to: chcieć czegoś, co się nie dzieje.”

„Ale tamten człowiek kupił lampę za taką cenę: dla lampy stał się złodziejem, wiarołomcą i kimś podobnym do dzikiego zwierzęcia.”

„Ty więc także, kiedy nie potrafisz skłonić kogoś do zmiany zdania, bądź pewien, że jest dzieckiem, i klaszcz razem z nim; a jeśli nie chcesz tego robić, milcz.”

„Czy wolność to coś innego niż możność życia tak, jak chcemy?”

„Jeśli zechcesz być skromny i wierny, kto ci na to nie pozwoli?”

„Same rzeczy (materiały) są obojętne, ale korzystanie z nich nie jest obojętne.”

„Tam, gdzie można mi przeszkodzić i mnie zmusić, zdobycie tych rzeczy nie zależy ode mnie i nie jest ani dobre, ani złe; ale korzystanie z nich jest albo złe, albo dobre, a korzystanie zależy ode mnie.”

„Tak oto skromne czyny zachowują człowieka skromnego, a nieskromne go niszczą; czyny wierności zachowują człowieka wiernego, a czyny przeciwne go niszczą.”

„Tak oto rzeczy sprawdza się i waży, gdy reguły są gotowe. A filozofować to właśnie badać i utwierdzać reguły; posługiwać się zaś nimi, gdy się je już zna, to rzecz człowieka mądrego i dobrego.”

„Lecz jeśli położysz zgniły i rozpadający się fundament, czy twój nędzny budyneczek nie runie tym prędzej, im więcej i mocniejszych materiałów na nim położysz?”

„Daj mi człowieka, który dba o to, jak coś zrobi, nie o to, by coś zdobyć, lecz który dba o własne działanie.”

„Dlatego z braku dyscypliny zawsze coś dodajemy do wrażenia i przedstawiamy sobie rzeczy jako większe, niż są.”

„Ogólnie więc: jeśli chcesz coś uczynić nawykiem, rób to; jeśli nie chcesz, żeby stało się nawykiem, nie rób tego, lecz przyzwyczajaj się robić w zamian coś innego.”

„Usuń bowiem strach przed śmiercią i wyobraź sobie tyle grzmotów i błyskawic, ile zechcesz, a przekonasz się, jaki spokój i jaka pogoda panują we władzy kierowniczej.”

„Czy mam świadomość, jaką powinien mieć ktoś, kto nic nie wie: że nic nie wiem?”

„Ogólnie bowiem – nie daj się zwieść – każde stworzenie do niczego nie jest tak przywiązane jak do własnego interesu.”

„Władzy kierowniczej złego człowieka nie można bowiem ufać: jest chwiejna, nie ma żadnej pewnej reguły, którą by się kierowała, i w różnych chwilach ulega różnym wrażeniom.”

„Czy więc istnieje także sztuka słuchania, tak jak istnieje sztuka mówienia?”

„Każdy błąd zawiera w sobie sprzeczność: skoro bowiem ten, kto błądzi, nie chce błądzić, lecz postępować słusznie, jasne jest, że nie robi tego, czego chce.”

„Dusza jest jak misa z wodą. Wrażenia są jak promień światła, który pada na wodę. Gdy woda się porusza, wydaje się, że porusza się i promień, a jednak się nie porusza.”

„Rządź nami jak rozumnymi stworzeniami: pokaż nam, co jest dla nas korzystne, a pójdziemy za tym; pokaż, co niekorzystne, a odwrócimy się od tego.”

„Dla każdego człowieka przyczyną jego działania jest bowiem mniemanie.”

„Badajmy się nawzajem: jeśli ja mam jakieś złe mniemanie, usuń je; jeśli ty masz jakieś, pokaż je.”

„Masz złote naczynia, ale twoja mowa, twoje mniemania, twoje akty zgody, twoje poruszenia (dążenia), twoje pragnienia są gliniane.”

„Czy świat wywróci się do góry nogami, kiedy umrzesz?”

„Nie wszystko, co trudne i niebezpieczne, nadaje się do ćwiczenia; nadaje się to, co pomaga wypełnić zadanie, które przed nami postawiono.”

„Jeśli jesteś drażliwy, człowieku, ćwicz się w tym, by znosić obelgi i nie irytować się, gdy ktoś cię poniża.”

„Niemniej jednak człowiek powinien być w pewien sposób przygotowany i na to (na samotność): umieć wystarczyć samemu sobie i być sam sobie towarzyszem.”

„Każda wielka moc (zdolność) jest niebezpieczna dla początkujących.”

„Musisz wykorzenić z ludzi te dwie rzeczy: zarozumiałość (pychę) i nieufność. Zarozumiałość to mniemanie, że niczego ci nie brakuje (że nie masz żadnych braków); nieufność zaś to mniemanie, że nie możesz być szczęśliwy, gdy otacza cię tyle okoliczności.”

„Przestańcie, zaklinam was na bogów, podziwiać rzeczy materialne. Przestańcie czynić z siebie niewolników najpierw rzeczy, a potem, z powodu rzeczy, niewolników tych, którzy mogą je dać albo odebrać.”

„Cokolwiek mi dasz, uczynię z tego coś szczęśliwego, pomyślnego, zaszczytnego, coś, czego człowiek będzie szukał.”

„Cieśla nie przychodzi i nie mówi: «Posłuchajcie, jak rozprawiam o sztuce ciesielskiej», lecz gdy podejmie się budowy domu, wznosi go i dowodzi, że zna swoją sztukę.”

„Cokolwiek bowiem robimy, jeśli nie odniesiemy tego do żadnego celu, zrobimy to na próżno; a jeśli odniesiemy to do niewłaściwego celu, chybimy.”

„Czy chcesz czynić dobro, czy być chwalonym?”

„Któż bowiem jest dobry, jeśli nie wie, kim jest? A któż wie, czym jest, jeśli zapomina, że to, co powstało, jest przemijające i że jeden człowiek nie może być z drugim zawsze?”

„Czy nie wiesz, że dobry człowiek nie robi niczego na pokaz, lecz po to, by postąpić słusznie?”

„Wybierz więc, czy chcesz być pijakiem, miłym dla dawnych kompanów, czy człowiekiem trzeźwym, dla nich niemiłym.”

„Ale jeśli lektura nie zapewnia ci szczęśliwego i spokojnego życia, jaki z niej pożytek?”

„Jeśli jesteś jak wilk, musisz się odgryzać i rzucać jeszcze więcej kamieni. Lecz jeśli rozważasz, co przystoi człowiekowi, przejrzyj swój skarbiec, zobacz, z jakimi zdolnościami przyszedłeś na świat.”

„A któż żył z tobą tak długo jak ty sam ze sobą? Któż ma tyle siły, by cię przekonać, ile ty masz, by przekonać samego siebie; i kto jest ci bardziej życzliwy i bliższy niż ty sam sobie?”

„Najpierw staraj się, by nie wiedziano, kim jesteś: bądź filozofem dla samego siebie (albo: filozofuj dla siebie) przez krótki czas.”

„Walcz z samym sobą, przywróć sobie przyzwoitość, skromność, wolność.”

„A teraz pomyśl, że powierzono ci własne ciało jak konia: myj je, wycieraj, dbaj, by nikt się od niego nie odwracał, by nikt nie schodził mu z drogi.”

„Czy jest jakaś część życia wyłączona, na którą nie rozciąga się uwaga? Czy zrobisz to (cokolwiek w życiu) gorzej, gdy będziesz uważać, a lepiej, gdy wcale nie będziesz uważać?”

„Ale jeśli naprawdę mi ufasz, jasne jest, że ufasz mi dlatego, że jestem wierny i skromny, a nie dlatego, że opowiedziałem ci o swoich sprawach.”

„Lecz teraz jestem istotą rozumną i powinienem wysławiać Boga: to jest moje zadanie; wykonuję je i nie opuszczę tego posterunku, dopóki wolno mi go zajmować; i was wzywam, byście włączyli się w tę samą pieśń.”

„Dobrze też, byś znał własne przygotowanie i siły, abyś w sprawach, do których nie jesteś przygotowany, zachował spokój i nie irytował się, jeśli inni mają nad tobą przewagę.”

„Trybunał i więzienie to dwa miejsca, jedno wysokie, drugie niskie; lecz wolę można zachować taką samą, jeśli zechcesz zachować ją taką samą w każdym z nich.”

„Jeśli więc muszę narazić się na niebezpieczeństwo dla przyjaciela i jeśli moim obowiązkiem jest nawet umrzeć za niego, na cóż mi wtedy wróżby?”

„Otóż pierwszą i najważniejszą cechą Sokratesa było to, że nigdy nie irytował się w sporze, nigdy nie wypowiadał niczego obelżywego ani obraźliwego, lecz znosił ludzi obelżywych i kładł kres kłótni.”

„Kiedy widzę człowieka pełnego niepokoju, mówię: czego chce ten człowiek? Gdyby nie chciał czegoś, co od niego nie zależy, jakże mógłby się niepokoić?”

„Czy zadałeś sobie trud, by się dowiedzieć, czym jest dobry człowiek, a czym zły, i jak człowiek staje się jednym albo drugim?”

„A więc, młody człowieku, jeśli chcesz być piękny, pracuj właśnie nad tym: nad zdobyciem ludzkiej doskonałości.”

„Jesteś człowiekiem, to zaś jest śmiertelne stworzenie zdolne rozumnie posługiwać się wrażeniami.”

„Człowieka nie pokazuje się bowiem palcem, jak kamień czy kawałek drewna; lecz gdy ktoś pokazuje jego zasady, wtedy pokazuje go jako człowieka.”

„Ale publicznie nie żądaj więcej, niż ci się należy, i nie próbuj przywłaszczać sobie tego, co należy do wszystkich.”

„Chcę bowiem, by choroba albo śmierć zaskoczyły mnie, gdy nie troszczę się o nic innego niż o własną wolę: o to, bym był wolny od wzburzenia, wolny od przeszkód, wolny od przymusu i żył w wolności.”

„Nie mieszaj więc rzeczy, które się różnią, i nie oczekuj, że pracując nad jedną rzeczą, uczynisz postępy w innej.”

„Jak ćwiczymy się w odpieraniu pytań sofistycznych, tak powinniśmy codziennie ćwiczyć się w odpieraniu wrażeń; bo i te wrażenia stawiają nam pytania.”

„Teraz zaś (powinieneś mówić) materiałem, nad którym mam pracować, jest mój umysł, jak drewno dla cieśli, jak skóry dla szewca; a moją sprawą jest właściwe posługiwanie się wrażeniami.”

„Ale przede wszystkim władza kierownicza cynika musi być czystsza niż słońce; jeśli nie jest, musi on z konieczności być przebiegłym łajdakiem i człowiekiem bez zasad, skoro sam uwikłany w jakąś wadę, będzie upominał innych.”

„Czy wstydem jest dla ciebie to, co nie jest twoim własnym czynem, czego nie jesteś przyczyną, co przytrafiło ci się przypadkiem, jak ból głowy, jak gorączka?”

„Ludzie trzymają oswojone lwy w zamknięciu, karmią je, a niektórzy obwożą je ze sobą; i któż powie, że taki lew jest wolny? Czyż nie jest tak, że im wygodniej żyje, tym bardziej niewolnicze jest jego położenie?”

„Nikt bowiem nie boi się samego Cezara, lecz boi się śmierci, wygnania, utraty majątku, więzienia i hańby.”

„Czy to możliwe, by ten, kto pragnie czegoś z rzeczy zależnych od innych, był wolny od przeszkód?”

„Strach bierze się bowiem z tego, czego się spodziewasz, a smutek z tego, co jest obecne.”

„Także dobry aktor zachowuje bowiem swoją rolę lepiej, kończąc wtedy, gdy powinien skończyć, niż grając dłużej, niż należy.”

„Nie rób z tego tragedii, lecz mów o tym tak, jak jest: nadszedł czas, by materia (ciała) rozłożyła się na to, z czego została złożona.”

„Skoro więc ani nie boję się niczego, co tyran może mi zrobić, ani nie pragnę niczego, co może mi dać, dlaczego wciąż patrzę z zachwytem (podziwem)?”

„A gdyby rozbił się garnek, w którym gotowano ci mięso, czy musisz umrzeć z głodu, bo nie masz garnka, do którego przywykłeś?”

„Wolność osiąga się bowiem nie przez spełnianie ludzkich pragnień, lecz przez usunięcie pragnienia.”

„To trudności ukazują, jacy są ludzie. Dlatego gdy spotka cię trudne położenie, pamiętaj, że jesteś jak niedoświadczony młodzieniec, z którym mocuje się Bóg, twój trener.”

„Jakie jest pierwsze zadanie filozofa? Odrzucić zarozumiałość, bo niemożliwe jest, by ktoś zaczął się uczyć tego, co, jak sądzi, już wie.”

„Nic wielkiego nie powstaje nagle, podobnie jak kiść winogron czy figa. Jeśli powiesz mi teraz: «Chcę figę», odpowiem, że potrzeba czasu. Niech najpierw zakwitnie, potem wyda owoc, a potem dojrzeje.”

„Straszna jest bowiem nie śmierć ani ból, lecz strach przed bólem albo śmiercią.”

„Każdy nawyk i każda zdolność utrwala się i wzmacnia dzięki odpowiednim czynnościom: zdolność chodzenia dzięki chodzeniu, zdolność biegania dzięki bieganiu. Jeśli chcesz mieć zdolność czytania, czytaj; jeśli pisania – pisz.”

„Musimy jak najlepiej wykorzystać to, co od nas zależy, a resztę przyjmować tak, jak daje ją natura.”

„Dokądkolwiek pójdę, będzie mi dobrze: bo i tutaj nie miejsce sprawiało, że dobrze mi się wiodło, lecz moje osądy, a te zabiorę ze sobą, bo nikt nie może mi ich odebrać.”

„Kiedy ktoś przynosi ci niepokojącą wiadomość, miej na uwadze to, że wiadomość nie może dotknąć niczego, co leży w obszarze woli.”

„Nie jestem bowiem nieśmiertelny, lecz jestem człowiekiem, częścią wszechświata, jak godzina jest częścią dnia. Jak godzina muszę nastać i jak godzina przeminąć.”

„Strzeż się jednego, człowieku: zważ, za jaką cenę sprzedajesz swoją wolę. Jeśli nie robisz nic innego, to przynajmniej nie sprzedawaj tanio swojej woli.”

„Żaden człowiek nie jest panem drugiego człowieka; jego panami są tylko śmierć i życie, przyjemność i ból.”

„Jak źli aktorzy nie potrafią śpiewać w pojedynkę, lecz tylko w licznym zespole, tak niektórzy ludzie nie potrafią chodzić sami. Człowieku, jeśli jesteś coś wart, musisz chodzić sam, rozmawiać sam ze sobą i nie chować się w chórze.”

„Przy jakim zajęciu chciałbyś więc, by zastała cię śmierć? Ja chciałbym, by zastała mnie przy jakiejś pracy godnej człowieka, jakakolwiek by była – przy czymś szlachetnym, dobroczynnym, służącym wspólnemu dobru.”

„Jeśli więc nie chcesz być skłonny do gniewu, nie karm nawyku gniewu, nie dolewaj oliwy do ognia. Na początek zachowaj spokój i licz dni, w które się nie gniewałeś.”

„Wyjazd za granicę to niewielka zmiana; śmierć to zmiana większa – od tego, co jest teraz, nie do tego, czego nie ma, lecz do tego, czego teraz nie ma.”

„Pokaż mi kogoś, kto jest chory, a jednak szczęśliwy, w niebezpieczeństwie, a jednak szczęśliwy, umierający, a jednak szczęśliwy, na wygnaniu i szczęśliwy, w niesławie i szczęśliwy.”

„Najpierw powiedz sobie, jakim człowiekiem chcesz być; kiedy to ustalisz, postępuj zgodnie z tym we wszystkim, co robisz.”

„Kiedy na chwilę osłabisz uwagę, nie wyobrażaj sobie, że odzyskasz ją, gdzie tylko zechcesz, lecz dobrze zapamiętaj, że twój dzisiejszy błąd z konieczności postawi cię w gorszym położeniu przy innych okazjach.”

„Gdzież bowiem indziej jest przyjaźń, jeśli nie tam, gdzie jest wierność i honor, gdzie ludzie dają i biorą to, co dobre, i nic innego?”

„Jaką korzyść ma atleta z tego, kto się z nim mocuje? Największą. Tak i ten, kto mnie obraża, pomaga mi przygotować się do zawodów: ćwiczy mnie w cierpliwości, beznamiętności, łagodności.”

„Nieszczęsny człowieku, czy nie wystarcza ci to, co widzisz dzień po dniu? Czy możesz ujrzeć coś lepszego albo większego niż słońce, księżyc, gwiazdy, cała ziemia, ocean?”

„Zakujesz w kajdany moją nogę – owszem, ale moją wolę – nie, tej nie pokona nawet Zeus.”

„Czy nie zechcesz więc oglądać widowiska i świątecznego zgromadzenia, dopóki jest ci to dane, a potem, gdy Bóg cię wyprowadzi, odejść z ukłonem dla Niego i z podziękowaniem za to, co słyszałeś i widziałeś?”

„Pamiętaj, że nie tylko pragnienie urzędów i bogactwa czyni ludzi poniżonymi i uległymi wobec innych, lecz także pragnienie spokoju, wolnego czasu, podróży i nauki.”

„Gdybyś utracił biegłość w gramatyce albo w muzyce, uznałbyś tę utratę za szkodę; a jeśli masz utracić honor, godność i łagodność, uważasz to za nic?”

„Szkoła filozofa, panowie, to gabinet lekarski. Musicie z niej wychodzić z bólem, a nie z przyjemnością.”

„Kto często obcuje z innymi ludźmi, czy to dla rozmowy, czy na biesiadzie, czy w ogóle dla towarzystwa, ten musi albo sam się do nich upodobnić, albo upodobnić ich do siebie.”

„Czy nie położysz najpierw tego fundamentu – to znaczy nie zbadasz swojej decyzji, by zobaczyć, czy jest zdrowa, czy niezdrowa, a dopiero potem nie zbudujesz na niej swojej stanowczości i niezachwianego postanowienia?”

„Człowiek dobry i szlachetny z nikim się nie spiera i, na ile może, nie pozwala spierać się innym.”

„Czyż nie lepiej szanować samego siebie, niż być bogatym?”

„Czy można zupełnie ustrzec się błędu? Nie, to niemożliwe; ale można nieustannie nastawiać umysł na unikanie błędów.”

„A jednak niepokoimy się o nasze ciałko, o nasz mająteczek, o to, co pomyśli Cezar, a wcale nie niepokoimy się o to, co jest w nas.”

„W teorii dość łatwo badać nieuków i wykazywać im błędy, ale w praktycznym życiu ludzie nie poddają się próbie, a tego, kto nas bada i obnaża, nienawidzimy.”

„Prawdziwy przewodnik, kiedy spotyka człowieka, który zabłądził, prowadzi go na właściwą drogę, zamiast zostawić go z drwiną albo obelgą.”

„Człowiek może spotkać się z człowiekiem jak należy tylko wtedy, gdy zrozumie jego przekonania i w zamian pokaże mu swoje.”

„Kiedy widzisz kogoś na urzędzie, przeciwstaw jego urzędowi to, że ty urzędu nie potrzebujesz; kiedy widzisz kogoś bogatego, zobacz, co ty masz w zamian.”

„Czy nie zostawisz więc innych ludzi w spokoju i nie staniesz się sam dla siebie mistrzem i uczniem?”

„Każda sztuka, kiedy się jej naucza, jest męcząca dla tego, kto jest w niej niewprawny i niedoświadczony.”

„Nie żądaj, by wydarzenia działy się tak, jak chcesz, lecz niech twoją wolą będzie, by działy się tak, jak się dzieją, a zaznasz spokoju.”

„Ćwicz się więc w tym, by każdemu przykremu wrażeniu przeciwstawiać słowa: «Jesteś tylko wrażeniem, a wcale nie tym, czym się wydajesz».”

„Jeśli lubisz dzban, mów, że lubisz dzban; wtedy nie stracisz spokoju, gdy się stłucze. Jeśli całujesz swoje dziecko albo żonę, mów sobie, że całujesz człowieka, bo wtedy, gdy dosięgnie go śmierć, nie stracisz spokoju.”

„Nigdy nie mów o niczym: «Straciłem to», lecz mów: «Oddałem». Umarło ci dziecko? Zostało oddane.”

„Każda rzecz ma dwa uchwyty: jeden, za który możesz ją nieść, i drugi, za który nie możesz.”

„Pamiętaj, że jesteś aktorem w sztuce, a o tym, jaka ona ma być, decyduje jej Autor: jeśli chce, by była krótka, jest krótka; jeśli długa – jest długa.”

„Jeśli ktoś ci powie, że taki a taki źle o tobie mówi, nie broń się przed tym, co mówi, lecz odpowiedz: «Nie znał moich innych wad, bo inaczej nie wspomniałby tylko o tych».”

„Kiedy ktoś mówi o tobie źle albo wyrządza ci zło, pamiętaj, że robi to lub mówi, bo uważa, że jest to dla niego właściwe. Nie może iść za tym, co tobie wydaje się dobre, lecz tylko za tym, co wydaje się dobre jemu.”

„Kiedy wyobrażasz sobie jakąś przyjemność, uważaj, by cię nie porwała, jak inne wyobrażenia. Odczekaj chwilę i daj sobie czas do namysłu. Następnie przypomnij sobie dwie rzeczy: jak długo będziesz się cieszyć tą przyjemnością i jak długo potem będziesz żałować i przeklinać samego siebie.”

„Dlatego przede wszystkim staraj się nie dać się porwać wrażeniom. Jeśli bowiem raz zyskasz czas i zwłokę, łatwiej ci będzie zapanować nad sobą.”

„Jeśli kiedyś zdarzy ci się zwrócić ku rzeczom zewnętrznym, tak że zapragniesz przypodobać się komuś, wiedz, że utraciłeś plan swojego życia.”

„Jeśli chcesz czynić postępy, musisz się zadowolić tym, że w sprawach zewnętrznych uchodzisz za głupca i prostaczka; nie chciej, by ludzie myśleli, że coś wiesz, a jeśli ktoś będzie uważał, że jesteś kimś, nie ufaj sobie.”

„Musisz być jednym człowiekiem, dobrym albo złym; musisz rozwijać albo swoją władzę kierowniczą, albo zewnętrzne przymioty; musisz zajmować się albo swoim wnętrzem, albo rzeczami zewnętrznymi.”

„Ciało każdego człowieka jest miarą jego majątku, tak jak stopa jest miarą buta. Jeśli trzymasz się tej granicy, zachowasz właściwą miarę; jeśli ją przekroczysz, w końcu nieuchronnie stoczysz się w przepaść.”

„Jeśli ktoś szybko się myje, nie mów, że myje się źle, lecz że myje się szybko. Jeśli ktoś pije dużo wina, nie mów, że pije źle, lecz że pije dużo. Dopóki bowiem nie rozstrzygniesz, jaki osąd nim kieruje, skąd wiesz, że postępuje źle?”

„Rozlała ci się kropla oliwy? Skradziono ci łyk wina? Powiedz sobie: «Taka jest cena wolności od namiętności, taka jest cena spokoju ducha».”

„Jeśli podejmujesz się roli ponad swoje siły, nie tylko się w niej kompromitujesz, lecz także zaniedbujesz rolę, którą mógłbyś z powodzeniem odegrać.”

„Oznaką tępego umysłu jest zaprzątać się troskami o ciało, przedłużać ćwiczenia, jedzenie, picie i inne czynności cielesne. Te rzeczy należy robić jako sprawy drugorzędne; całą uwagę trzeba poświęcić umysłowi.”

„Kiedy już przyjmiesz prosty sposób życia, nie chlub się tym, a jeśli pijesz tylko wodę, nie mów przy każdej okazji: «Piję tylko wodę». A jeśli kiedyś zechcesz ciężko ćwiczyć, zachowaj to dla siebie i nie obnoś się z tym.”

„Kiedy cokolwiek cię spotyka, pamiętaj zawsze, by zwrócić się ku sobie i zapytać, jaką masz zdolność, by sobie z tym poradzić.”

„Kiedy idziesz odwiedzić jakiegoś wielkiego człowieka, przygotuj się w myślach na to, że nie zastaniesz go w domu, że cię nie wpuszczą, że zatrzasną ci drzwi przed nosem, że nie zwróci na ciebie uwagi.”

„W rozmowie unikaj częstego i przesadnego wspominania o własnych czynach czy przygodach; inni bowiem nie słuchają z taką przyjemnością o tym, co cię spotkało, z jaką ty opowiadasz o swoich przygodach.”

„A co naprawdę wolisz? Pieniądze czy wiernego, skromnego przyjaciela?”

„Miej dzień po dniu przed oczami śmierć, wygnanie i wszystko, co wydaje się straszne, lecz najbardziej śmierć, a wtedy nigdy nie skierujesz myśli ku temu, co niskie, i nigdy niczego nie zapragniesz ponad miarę.”

„A jeśli nie jesteś jeszcze Sokratesem, powinieneś jednak żyć jak ktoś, kto chciałby być Sokratesem.”

„Nie śmiej się wiele ani z wielu rzeczy, ani bez umiaru.”

„Ależ kiedy jesteś sam, powinieneś nazywać to spokojem i wolnością i uważać się za równego bogom; kiedy zaś jesteś w licznym towarzystwie, nie nazywaj tego tłumem, motłochem ani utrapieniem, lecz świętem i uroczystością, i tak przyjmuj wszystko z zadowoleniem.”

„Jeśli nie jest prawdopodobne, by dobro ślimaka tkwiło w muszli, czy prawdopodobne jest, by dobro człowieka tkwiło w jego ciele?”

„Jak litujemy się nad niewidomymi i kulawymi, tak powinniśmy litować się nad tymi, którzy są oślepieni i okaleczeni w swoich najwyższych władzach kierowniczych.”

„Istota dobra i zła tkwi w nastawieniu woli.”

„Jeśli nie nauczyłeś się tej lekcji po to, by ją okazać w działaniu, to po co się jej uczyłeś?”

„Skoro bowiem raz pozwolisz, by rzeczy zewnętrzne zapanowały nad tym, co twoje, lepiej od razu zostań niewolnikiem i na tym koniec.”

„Trudno połączyć i zespolić te przymioty – staranność człowieka, który poświęca się rzeczom materialnym, i stałość kogoś, kto je lekceważy – a jednak nie jest to niemożliwe.”

„Robię tylko to, co leży w mojej mocy: tonę, jeśli muszę utonąć, bez lęku, nie krzycząc i nie oskarżając niebios, bo wiem, że co się narodziło, musi też zginąć.”

„Czy możemy więc wnioskować, że również w dziedzinie postępowania nie wystarczy tylko chcieć stać się dobrym, lecz trzeba się nauczyć pewnych rzeczy?”

„Ale czy lepiej mówić, czy milczeć, mówić tak czy inaczej, czy jest to stosowne, czy nie – słowem, rozstrzyganie o właściwej chwili i użytku każdej wypowiedzi – wszystko to są pytania dla jednej tylko władzy: dla woli.”

„Naucz się znosić drwiny, rozejrzyj się wokół, zbadaj samego siebie, abyś poznał, kim jesteś.”

„Człowieku, rozważ najpierw, czego się podejmujesz; potem rozważ własne siły i to, co możesz znieść.”

„Czy można zostać zesłanym na wygnanie poza wszechświat? Nie można. Dokądkolwiek pójdę, tam jest słońce, tam jest księżyc, tam są gwiazdy, sny, wróżby, rozmowa z bogami.”

„A ponadto, kiedy twoja wyobraźnia (która od ciebie nie zależy) wgryzie się głęboko w twoją duszę, walcz z nią rozumem, przezwycięż ją, nie pozwól jej nabrać siły ani posunąć się o krok dalej, by przywoływała, jakie tylko zechce, obrazy.”

„Czuwaj więc i pilnuj swoich wrażeń: to, czego strzeżesz, nie jest drobnostką, lecz szacunkiem dla siebie, honorem, stałością, spokojem ducha, którego nie dotyka ani przygnębienie, ani strach, ani wzburzenie – słowem, wolnością.”

„Dlatego nie mogę nazwać kogoś pracowitym, jeśli słyszę tylko, że czyta albo pisze – nie, nawet jeśli ktoś doda: «pracuje całą noc» – dopóki nie wiem, w jakim celu pracuje.”

„Nigdy nie chwal ani nie gań ludzi za cechy obojętne, lecz za ich osądy.”

„Nieczystość duszy polega więc na złych osądach, a oczyszczenie na wytworzeniu w niej słusznych osądów; czysta zaś jest dusza, która ma słuszne osądy, bo tylko ona jest w swoich działaniach odporna na zamęt i skalanie.”

„Pamiętaj, że w życiu powinieneś się zachowywać tak jak na uczcie. Półmisek krąży z rąk do rąk i dochodzi do ciebie: wyciągnij rękę i weź z niego uprzejmie. Mija cię: nie zatrzymuj go.”