คำสอนของเอพิคเตตัส

“กล่าวโดยย่อ หากเราสังเกต จะพบว่าไม่มีอะไรทำให้สัตว์ที่เรียกว่ามนุษย์เจ็บปวดได้เท่าสิ่งที่ไร้เหตุผล และในทางกลับกัน ไม่มีอะไรดึงดูดใจได้เท่าสิ่งที่มีเหตุผล”

“วัวกระทิงไม่ได้เติบโตขึ้นทันที คนกล้าก็เช่นกัน เราต้องฝึกตนในฤดูหนาวเพื่อศึกฤดูร้อน และไม่พุ่งเข้าหาสิ่งที่ไม่เกี่ยวกับเราอย่างบุ่มบ่าม”

“หากคนเรายอมรับหลักนี้ได้อย่างที่ควร ว่าเราทั้งหมดถือกำเนิดจากพระเจ้าอย่างพิเศษ และพระเจ้าทรงเป็นบิดาของทั้งมนุษย์และเทพเจ้า ฉันคิดว่าเขาคงไม่มีวันคิดถึงตัวเองอย่างต่ำต้อยหรือไร้เกียรติ”

“หากคุณธรรมสัญญาว่าจะนำโชคดี ความสงบ และความสุขมาให้ แน่นอนว่าความก้าวหน้าไปสู่คุณธรรมย่อมเป็นความก้าวหน้าไปสู่สิ่งเหล่านี้ทุกอย่างด้วย”

“จากทุกสิ่งที่มีอยู่หรือเกิดขึ้นในโลก การสรรเสริญการดูแลจัดสรรของพระเจ้าเป็นเรื่องง่าย หากคนเรามีคุณสมบัติสองข้อ คือความสามารถในการมองเห็นสิ่งที่เป็นของผู้คนและสิ่งต่าง ๆ ทั้งหมด รวมทั้งสิ่งที่เกิดขึ้นกับคนและสิ่งเหล่านั้น และจิตใจที่รู้คุณ”

“แล้วทำไมฉันต้องกังวลกับสิ่งใดที่อาจเกิดขึ้น หากฉันมีจิตวิญญาณอันยิ่งใหญ่?”

“ฉันจะแสดงให้เห็นว่าคุณมีพลังและเครื่องมือสำหรับความยิ่งใหญ่ของจิตใจและความกล้าหาญ แต่คุณจงแสดงให้ฉันเห็นว่าคุณมีพลังอะไรสำหรับการจับผิดและกล่าวหา”

“เป้าหมายของการให้เหตุผลคืออะไร? คือยืนยันข้อความที่จริง ขจัดข้อความเท็จ และระงับการยอมรับข้อความที่ยังไม่ชัดเจน”

“เหตุใดเรายังเกียจคร้าน ละเลย และเฉื่อยชา และเหตุใดจึงหาข้ออ้างที่จะไม่ลงแรงและไม่เฝ้าระวังในการฝึกฝนเหตุผลของเรา?”

“แต่เราคิดถึงตัวเองราวกับเป็นเพียงกระเพาะ ลำไส้ และอวัยวะเพศ เรากลัว เราปรารถนา เราประจบผู้ที่ช่วยเราในเรื่องเหล่านี้ได้ และเราก็กลัวพวกเขาด้วย”

“ดังนั้น สิ่งใดที่เราพบว่ามีทั้งความรักใคร่และความสอดคล้องกับเหตุผล เราก็ประกาศได้อย่างมั่นใจว่าสิ่งนั้นถูกต้องและดีงาม”

“กล่าวสั้น ๆ ไม่ใช่ความตาย การเนรเทศ ความเจ็บปวด หรือสิ่งใดทำนองนั้นที่เป็นเหตุให้เราทำหรือไม่ทำสิ่งใด แต่เป็นความเห็นและเจตจำนงของเราเอง (ด็อกมาตา)”

“เพราะผู้เป็นอิสระคือผู้ที่ทุกสิ่งเกิดขึ้นตามเจตจำนงของตน และไม่มีใครขัดขวางเขาได้”

“การรู้อะไรก็จะไร้ค่า หากความรู้ต้องปรับตามความเอาแต่ใจของแต่ละคน”

“คนเราอยู่ที่ใดโดยฝืนใจ ที่นั่นก็คือคุกของเขา”

“เพราะความยิ่งใหญ่ของปัญญาไม่ได้วัดด้วยความยาวหรือความสูง แต่วัดด้วยความคิด”

“คุณไม่ควรขอบคุณเหล่าเทพเจ้ามากกว่าหรือ ที่ให้คุณอยู่เหนือสิ่งซึ่งไม่ได้มอบให้อยู่ในอำนาจของคุณ และให้คุณรับผิดชอบเฉพาะสิ่งที่อยู่ในอำนาจของคุณ?”

“แต่หากคุณได้รับตำแหน่งสูงเช่นนั้น คุณจะทำตัวเป็นทรราชทันทีหรือ? คุณจะไม่จำหรือว่าตนเป็นใครและปกครองใครอยู่?”

“เมื่อคุณปิดประตูและทำให้ข้างในมืด จงจำไว้ว่าอย่าพูดว่าอยู่ลำพัง เพราะไม่ใช่ พระเจ้าทรงอยู่ภายใน และวิญญาณผู้พิทักษ์ของคุณก็อยู่ภายใน พวกเขาต้องอาศัยแสงเพื่อเห็นสิ่งที่คุณทำด้วยหรือ?”

“มีใครขัดขวางคุณไม่ให้ยอมรับความจริงได้หรือ? ไม่มีใครทำได้”

“แต่คุณแย้งว่า ‘ถ้าคุณเอาความกลัวตายมาวางตรงหน้าฉัน คุณก็บังคับฉันแล้ว’ ไม่ใช่ สิ่งที่วางตรงหน้าไม่ได้บังคับคุณ แต่ความเห็นของคุณที่ว่าทำอย่างนั้นอย่างนี้ดีกว่าตายต่างหาก”

“แต่หากความเสียหายสูงสุดคือการสูญเสียสิ่งสำคัญที่สุด และสิ่งสำคัญที่สุดในแต่ละคนคือเจตจำนงหรือการเลือกที่เป็นอย่างที่ควร แล้วคนหนึ่งถูกพรากเจตจำนงเช่นนี้ไป ทำไมคุณยังโกรธเขาอีก?”

“อย่าชื่นชมเสื้อผ้าของคุณ แล้วคุณก็จะไม่โกรธขโมย”

“ดังนั้น เราควรฝึกตนในเรื่องเล็ก ๆ โดยเริ่มจากเรื่องเหล่านั้นแล้วก้าวไปสู่เรื่องใหญ่กว่า”

“หากคนหนึ่งมีความเหนือกว่าในด้านใด หรือคิดว่ามีทั้งที่ไม่มี หากเขายังไม่ได้รับการสั่งสอน เขาย่อมหลงตัวเพราะสิ่งนั้นอย่างแน่นอน”

“เพราะแท้จริงแล้ว เราขอบคุณเหล่าเทพเจ้าสำหรับสิ่งที่เราถือว่าเป็นสิ่งดีของเรา”

“ด้วยเหตุนี้ งานสำคัญอันดับแรกของนักปรัชญาคือการตรวจสอบสิ่งที่ปรากฏ แยกแยะมัน และไม่ยอมรับสิ่งใดโดยไม่ได้ตรวจสอบ”

“แต่เมื่อเป็นเรื่องส่วนที่เป็นใหญ่ในจิตใจอันน่าสังเวชของเรา เรากลับหาวและหลับ ยอมรับสิ่งที่ปรากฏทุกอย่างอย่างไม่ระวัง เพราะไม่สังเกตเห็นความเสียหาย”

“พวกเราส่วนใหญ่กลัวร่างกายสูญสิ้นความรู้สึกและจะหาทุกวิธีหลีกเลี่ยง แต่กลับไม่ใส่ใจเมื่อจิตวิญญาณสูญสิ้นความรู้สึก”

“แล้วจะแปลกอะไร หากในปรัชญาก็มีหลายสิ่งที่จริงแต่ดูขัดแย้งในสายตาของผู้ไม่มีประสบการณ์?”

“นี่จึงเป็นจุดเริ่มต้นของปรัชญา คือการรับรู้สภาพของส่วนที่เป็นใหญ่ในจิตใจตน เพราะเมื่อรู้ว่ามันอ่อนแอ คนเราก็จะไม่นำมันไปใช้กับสิ่งที่ยากที่สุด”

“เพราะต้นเหตุของความวุ่นวายในจิตใจคือการปรารถนาสิ่งที่ไม่เกิดขึ้น”

“แต่ชายคนนั้นซื้อตะเกียงด้วยราคานี้ เพื่อให้ได้ตะเกียง เขากลายเป็นขโมย เป็นคนไร้สัตย์ และเหมือนสัตว์ป่า”

“คุณก็เช่นกัน เมื่อไม่อาจทำให้ใครเปลี่ยนใจได้ จงมั่นใจว่าเขาเป็นเด็ก แล้วปรบมือไปกับเขา หากไม่เลือกทำเช่นนี้ ก็จงเงียบ”

“เสรีภาพเป็นอะไรอื่นนอกจากอำนาจที่จะใช้ชีวิตอย่างที่เราเลือกหรือ?”

“หากคุณเลือกจะถ่อมตนและซื่อสัตย์ ใครจะไม่ยอมให้คุณเป็นเช่นนั้น?”

“ตัวสิ่งต่าง ๆ ซึ่งเป็นวัตถุดิบนั้นไม่ดีหรือชั่วในตัวเอง แต่การใช้มันไม่เป็นกลางเช่นนั้น”

“ในสิ่งที่ฉันอาจถูกขัดขวางและบังคับ การได้สิ่งเหล่านั้นมาไม่อยู่ในอำนาจของฉัน และไม่ใช่สิ่งดีหรือชั่ว แต่การใช้มันอาจดีหรือชั่ว และการใช้นั้นอยู่ในอำนาจของฉัน”

“การกระทำที่ถ่อมตนรักษาคนถ่อมตนไว้ ส่วนการกระทำที่ไม่ถ่อมตนทำลายเขา การกระทำที่ซื่อสัตย์รักษาคนซื่อสัตย์ไว้ ส่วนการกระทำตรงข้ามทำลายเขา”

“เมื่อมีหลักเกณฑ์พร้อม สิ่งต่าง ๆ ก็ได้รับการทดสอบและชั่งน้ำหนัก การใช้ปรัชญาคือการตรวจสอบและยืนยันหลักเกณฑ์ แล้วเมื่อรู้หลักเหล่านั้น การนำมาใช้คือการกระทำของผู้มีปัญญาและคนดี”

“แต่หากคุณวางรากฐานที่ผุพัง ยิ่งเพิ่มวัสดุที่มากและแข็งแรงขึ้นลงไป อาคารเล็กอันน่าสังเวชของคุณจะไม่ยิ่งพังเร็วขึ้นหรือ?”

“จงหาคนที่ใส่ใจว่าจะทำสิ่งต่าง ๆ อย่างไรมาให้ฉัน คนที่ไม่ใส่ใจการได้สิ่งใดมา แต่ใส่ใจการกระทำของตนเอง”

“ด้วยเหตุนี้ เพราะขาดการฝึกตน เราจึงเติมบางสิ่งลงในสิ่งที่ปรากฏอยู่เสมอ และทำให้สิ่งต่าง ๆ ดูใหญ่โตกว่าความเป็นจริง”

“โดยทั่วไป หากอยากให้สิ่งใดเป็นนิสัย ก็จงทำสิ่งนั้น หากไม่อยากให้เป็นนิสัย ก็อย่าทำ แต่ฝึกตัวเองให้ทำอย่างอื่นแทน”

“จงขจัดความกลัวตาย แล้วสมมติให้มีฟ้าร้องฟ้าแลบมากเท่าไรก็ได้ตามใจ คุณจะรู้ว่าส่วนที่เป็นใหญ่ในจิตใจนั้นสงบนิ่งเพียงใด”

“ฉันตระหนักหรือไม่ว่าตัวเองไม่รู้อะไรเลย อย่างที่คนไม่รู้อะไรเลยควรตระหนัก?”

“อย่าหลงผิด เพราะสัตว์ทุกชนิดโดยทั่วไปไม่ผูกพันกับสิ่งใดเท่าประโยชน์ของตนเอง”

“เพราะหลักที่กำกับจิตใจของคนเลวนั้นไว้ใจไม่ได้ ไม่มั่นคง ไม่มีเกณฑ์แน่นอนคอยนำทาง และถูกสิ่งที่ปรากฏต่าง ๆ ครอบงำในแต่ละเวลา”

“เช่นนั้น การฟังก็มีทักษะเหมือนการพูดด้วยหรือ?”

“ความผิดพลาดทุกอย่างมีความขัดแย้งอยู่ในตัว เพราะผู้ทำผิดไม่ได้ต้องการทำผิด แต่ต้องการทำถูก จึงชัดเจนว่าเขาไม่ได้ทำสิ่งที่ตนต้องการ”

“จิตวิญญาณเหมือนชามใส่น้ำ สิ่งที่ปรากฏเหมือนลำแสงที่ตกกระทบน้ำ เมื่อน้ำเคลื่อนไหว ลำแสงก็ดูเหมือนเคลื่อนไหวด้วย ทั้งที่มันไม่ได้เคลื่อน”

“จงปกครองเราในฐานะสัตว์ที่มีเหตุผล แสดงสิ่งที่เป็นประโยชน์ต่อเรา แล้วเราจะทำตาม แสดงสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ แล้วเราจะหันจากมัน”

“เพราะสำหรับทุกคน เหตุแห่งการกระทำของเขาคือความเห็น”

“เรามาสำรวจกันและกันเถิด หากฉันมีความเห็นที่เลว จงขจัดมัน หากคุณมี ก็จงแสดงออกมา”

“คุณมีเครื่องใช้ทำด้วยทอง แต่คำพูด ความเห็น การยอมรับว่าเป็นจริง การเคลื่อนไปแสวงหา และความปรารถนาของคุณ ล้วนทำด้วยดินเผา”

“โลกจะพลิกคว่ำหรือเมื่อคุณตาย?”

“ไม่ใช่ทุกสิ่งที่ยากและอันตรายจะเหมาะกับการฝึก สิ่งที่เหมาะคือสิ่งที่ช่วยให้เราบรรลุเป้าหมายที่ตั้งไว้”

“ถ้าคุณเป็นคนหงุดหงิดง่าย จงฝึกอดทนเมื่อถูกด่าว่า และไม่ขุ่นใจเมื่อถูกปฏิบัติอย่างไม่ให้เกียรติ”

“ถึงกระนั้น คนเราก็ควรเตรียมพร้อมสำหรับการอยู่ลำพังด้วย ให้สามารถพึ่งตนเองและเป็นเพื่อนของตนเองได้”

“ความสามารถอันยิ่งใหญ่ทุกอย่างเป็นอันตรายต่อผู้เริ่มต้น”

“คุณต้องถอนสองสิ่งนี้ออกจากคน คือความหยิ่งทะนงและความไม่เชื่อมั่น ความหยิ่งทะนงคือความเห็นว่าตนไม่ขาดสิ่งใด ส่วนความไม่เชื่อมั่นคือความเห็นว่าตนไม่อาจมีความสุขได้เมื่อมีสถานการณ์มากมายล้อมรอบ”

“ฉันขอวิงวอนในนามเหล่าเทพเจ้า จงเลิกชื่นชมวัตถุ เลิกทำตัวเป็นทาส เริ่มจากทาสของสิ่งของ แล้วเพราะสิ่งของเหล่านั้นจึงเป็นทาสของผู้ที่ให้หรือพรากมันไปได้”

“ไม่ว่าคุณจะให้อะไรฉัน ฉันจะทำให้มันเป็นสิ่งที่มีความสุข มีโชค มีเกียรติ และเป็นสิ่งที่คนปรารถนา”

“ช่างไม้ไม่ได้มาแล้วพูดว่า ฟังฉันพูดเรื่องวิชาช่างไม้สิ แต่เมื่อรับสร้างบ้าน เขาก็สร้างมัน และพิสูจน์ว่าตนรู้วิชานั้น”

“ทุกสิ่งที่เราทำ หากไม่ผูกกับเป้าหมายใด เราก็จะทำไปอย่างไร้จุดหมาย และหากผูกกับเป้าหมายผิด เราก็จะพลาดเป้า”

“คุณอยากทำความดี หรืออยากได้รับคำสรรเสริญ?”

“เพราะใครจะเป็นคนดีได้หากไม่รู้ว่าตนเป็นใคร? และใครจะรู้ว่าตนคืออะไร หากลืมว่าสิ่งที่เกิดขึ้นมาย่อมสูญสลาย และมนุษย์คนหนึ่งไม่อาจอยู่กับอีกคนได้ตลอดไป?”

“คุณไม่รู้หรือว่าคนดีไม่ได้ทำอะไรเพื่อภาพที่ผู้อื่นเห็น แต่ทำเพื่อความถูกต้อง?”

“จงเลือกว่าจะเป็นนักดื่มหนักที่ถูกใจเพื่อนเก่า หรือเป็นคนมีสติที่พวกเขาไม่ชอบใจ”

“แต่หากการอ่านไม่ทำให้คุณมีชีวิตที่มีความสุขและสงบ มันมีประโยชน์อะไร?”

“หากคุณเป็นเหมือนหมาป่า คุณก็ต้องกัดตอบและขว้างหินเพิ่ม แต่หากพิจารณาว่าอะไรเหมาะกับมนุษย์ จงสำรวจคลังของตน ดูว่าคุณเกิดมาพร้อมความสามารถใดบ้าง”

“ใครอยู่กับคุณมานานเท่าที่คุณอยู่กับตัวเอง? ใครมีพลังโน้มน้าวคุณได้เท่าที่คุณโน้มน้าวตัวเอง และใครปรารถนาดีและใกล้ชิดคุณมากกว่าตัวคุณเอง?”

“ก่อนอื่น จงพยายามไม่ให้ใครรู้ว่าคุณเป็นอะไร จงเป็นนักปรัชญาเพื่อตัวเอง หรือใช้ปรัชญากับตัวเองสักระยะหนึ่งก่อน”

“จงต่อสู้กับตัวเอง พาตัวเองกลับสู่ความดีงาม ความถ่อมตน และเสรีภาพ”

“จงคิดว่าคุณได้รับมอบหมายให้ดูแลร่างกายตนเหมือนดูแลม้า จงล้าง เช็ด และดูแลให้ไม่มีใครหันหนีหรือหลีกทางเพราะรังเกียจมัน”

“มีส่วนใดของชีวิตได้รับการยกเว้นจนไม่ต้องใส่ใจหรือ? การใส่ใจจะทำให้คุณทำสิ่งใดในชีวิตแย่ลง และการไม่ใส่ใจเลยจะทำให้ดีขึ้นหรือ?”

“แต่หากคุณไว้ใจฉันจริง ก็ชัดเจนว่าคุณไว้ใจเพราะฉันซื่อสัตย์และถ่อมตน ไม่ใช่เพราะฉันเล่าเรื่องของตัวเองให้ฟัง”

“แต่ฉันเป็นสิ่งมีชีวิตที่มีเหตุผล จึงควรสรรเสริญพระเจ้า นี่คืองานของฉัน ฉันทำมัน และจะไม่ละทิ้งตำแหน่งนี้ตราบที่ยังได้รับอนุญาตให้รักษาไว้ และฉันขอเชิญคุณร่วมขับเพลงเดียวกันนี้”

“เป็นการดีที่คุณรู้ว่าตัวเองเตรียมพร้อมและมีกำลังเพียงใด เพื่อในเรื่องที่ยังไม่ได้เตรียมตัว คุณจะได้เงียบไว้และไม่ขุ่นใจหากผู้อื่นได้เปรียบคุณ”

“บัลลังก์ศาลและคุกต่างก็เป็นสถานที่ แห่งหนึ่งสูง อีกแห่งต่ำ แต่เจตจำนงสามารถคงเดิมได้ หากคุณเลือกที่จะรักษามันให้คงเดิมในทั้งสองแห่ง”

“ถ้าฉันต้องเผชิญอันตรายเพื่อเพื่อน และแม้การตายเพื่อเขาก็เป็นหน้าที่ ฉันจะต้องพึ่งการทำนายอีกทำไม?”

“ลักษณะแรกและสำคัญที่สุดของโสกราตีสคือ ไม่เคยหงุดหงิดในการโต้แย้ง ไม่เคยกล่าวคำด่าหรือดูหมิ่น แต่ทนต่อคนที่ด่าว่าและยุติการทะเลาะ”

“เมื่อเห็นคนกังวล ฉันถามว่า คนนี้ต้องการอะไร? หากเขาไม่ได้ต้องการสิ่งที่ไม่อยู่ในอำนาจของตน เขาจะกังวลได้อย่างไร?”

“คุณได้พยายามเรียนรู้หรือยังว่าคนดีและคนเลวเป็นอย่างไร และคนเรากลายเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งได้อย่างไร?”

“หนุ่มน้อย หากอยากงดงาม ก็จงพยายามในสิ่งนี้ คือการได้มาซึ่งความเป็นเลิศของมนุษย์”

“คุณเป็นมนุษย์ ซึ่งเป็นสัตว์ที่ต้องตายและมีอำนาจใช้สิ่งที่ปรากฏอย่างมีเหตุผล”

“เราไม่อาจแสดงความเป็นมนุษย์ด้วยการชี้นิ้วเหมือนชี้ก้อนหินหรือท่อนไม้ แต่เมื่อใครแสดงหลักการของคนหนึ่ง เขาจึงแสดงคนนั้นในฐานะมนุษย์”

“แต่เมื่ออยู่ในที่สาธารณะ อย่าเรียกร้องเกินส่วนที่ควรได้ หรือพยายามยึดสิ่งที่เป็นของทุกคนมาเป็นของตน”

“เพราะฉันอยากให้โรคภัยหรือความตายมาถึงโดยไม่ทันตั้งตัวในยามที่กำลังดูแลเพียงเจตจำนงของตัวเอง เพื่อให้ปราศจากความวุ่นวาย การขัดขวาง และการบังคับ และอยู่ในภาวะอิสระ”

“ดังนั้น อย่าปะปนสิ่งที่ต่างกัน และอย่าคาดหวังว่าจะก้าวหน้าในเรื่องหนึ่งขณะทุ่มเทให้กับอีกเรื่อง”

“เราฝึกตัวเองรับมือคำถามที่ใช้เหตุผลลวงอย่างไร ก็ควรฝึกตัวเองรับมือสิ่งที่ปรากฏทุกวันอย่างนั้น เพราะสิ่งที่ปรากฏเหล่านี้ก็ตั้งคำถามกับเราเช่นกัน”

“คุณควรบอกว่า วัตถุดิบที่ฉันต้องทำงานด้วยคือความเข้าใจของตน เช่นเดียวกับไม้สำหรับช่างไม้และหนังสำหรับช่างทำรองเท้า งานของฉันคือใช้สิ่งที่ปรากฏอย่างถูกต้อง”

“เหนือสิ่งอื่นใด ส่วนที่เป็นใหญ่ในจิตใจของนักปรัชญาซินิกต้องบริสุทธิ์กว่าดวงอาทิตย์ หากไม่เป็นเช่นนั้น เขาย่อมเป็นคนเลวเจ้าเล่ห์ไร้หลักการ เพราะตนยังพัวพันกับความเลวบางอย่าง แต่กลับตำหนิผู้อื่น”

“สิ่งที่ไม่ใช่การกระทำของคุณ สิ่งที่คุณไม่ได้เป็นเหตุ สิ่งที่เกิดขึ้นโดยบังเอิญ เช่น ปวดหัวหรือเป็นไข้ เป็นเรื่องน่าอายสำหรับคุณหรือ?”

“ผู้คนขังสิงโตที่เชื่องไว้ ให้อาหาร และบางคนก็พามันออกแสดง ใครจะบอกว่าสิงโตตัวนี้เป็นอิสระ? ยิ่งมันอยู่อย่างสบาย ก็ยิ่งตกอยู่ในสภาพทาสมากขึ้นไม่ใช่หรือ?”

“เพราะไม่มีใครกลัวตัวซีซาร์เอง แต่กลัวความตาย การเนรเทศ การถูกริบทรัพย์ คุก และความอัปยศ”

“เป็นไปได้หรือที่ผู้ปรารถนาสิ่งซึ่งขึ้นอยู่กับผู้อื่นจะเป็นอิสระจากการขัดขวาง?”

“เพราะความกลัวมาจากสิ่งที่คุณคาดไว้ ส่วนความเศร้ามาจากสิ่งที่อยู่ตรงหน้า”

“เพราะนักแสดงที่ดีก็รักษาบทบาทของตนด้วยการหยุดเมื่อควรหยุด ได้ดีกว่าการแสดงต่อเกินเวลาที่เหมาะสม”

“อย่าทำเรื่องนี้ให้เป็นละครโศก แต่พูดตามที่มันเป็นว่า ถึงเวลาที่สสารของร่างกายจะสลายกลับไปเป็นสิ่งที่ประกอบกันขึ้นมาแล้ว”

“เมื่อฉันไม่กลัวสิ่งใดที่ทรราชทำกับฉันได้ และไม่ปรารถนาสิ่งใดที่เขาให้ได้ เหตุใดฉันยังมองอย่างตื่นตะลึงชื่นชม?”

“แต่ถ้าหม้อที่ใช้ปรุงเนื้อของคุณแตก คุณต้องอดตายหรือเพียงเพราะไม่มีหม้อใบที่คุ้นเคย?”

“เพราะเสรีภาพไม่ได้เกิดจากการเติมเต็มความปรารถนาของมนุษย์ แต่เกิดจากการขจัดความปรารถนา”

“ความยากลำบากเผยอุปนิสัยของมนุษย์ ดังนั้น เมื่อเผชิญวิกฤต จงจำว่าคุณเป็นเหมือนหนุ่มน้อยไร้ประสบการณ์ที่พระเจ้าในฐานะครูฝึกกำลังปล้ำด้วย”

“งานแรกของนักปรัชญาคืออะไร? คือทิ้งความหลงตัวเอง เพราะคนเราไม่อาจเริ่มเรียนรู้สิ่งที่คิดว่าตนรู้แล้วได้”

“ไม่มีสิ่งยิ่งใหญ่ใดเกิดขึ้นทันที เช่นเดียวกับพวงองุ่นหรือผลมะเดื่อ ถ้าคุณบอกฉันตอนนี้ว่า ‘ฉันอยากได้มะเดื่อ’ ฉันจะตอบว่ามันต้องใช้เวลา ให้มันออกดอกก่อน แล้วออกผล แล้วจึงสุก”

“เพราะสิ่งที่น่ากลัวไม่ใช่ความตายหรือความเจ็บปวด แต่คือความกลัวความเจ็บปวดหรือความตาย”

“ทุกนิสัยและทุกความสามารถได้รับการยืนยันและเสริมให้แข็งแกร่งด้วยการกระทำที่สอดคล้องกัน ความสามารถในการเดินด้วยการเดิน ในการวิ่งด้วยการวิ่ง หากอยากอ่านเก่ง จงอ่าน หากอยากเขียนเก่ง จงเขียน”

“เราต้องใช้สิ่งที่อยู่ในอำนาจของเราให้ดีที่สุด และรับสิ่งที่เหลือตามที่ธรรมชาติมอบให้”

“ไม่ว่าจะไปที่ใด ฉันก็จะอยู่ได้ดี เพราะแม้ที่นี่ สิ่งที่ทำให้ฉันอยู่ดีไม่ใช่สถานที่ แต่เป็นการตัดสินของฉัน และฉันจะพามันไปด้วย เพราะไม่มีใครขโมยมันจากฉันได้”

“เมื่อมีข่าวรบกวนใจมาถึง จงจำไว้ว่า ข่าวไม่อาจกระทบสิ่งใดในขอบเขตของเจตจำนงได้”

“เพราะฉันไม่ใช่ผู้เป็นอมตะ แต่เป็นมนุษย์ เป็นส่วนหนึ่งของจักรวาลเหมือนชั่วโมงเป็นส่วนหนึ่งของวัน ฉันต้องอยู่ที่นี่แล้วผ่านไปเช่นเดียวกับชั่วโมง”

“จงระวังสิ่งหนึ่ง ดูให้ดีว่าคุณขายเจตจำนงของตนในราคาเท่าใด แม้จะไม่ทำอะไรอื่น ก็อย่าขายเจตจำนงในราคาถูก”

“ไม่มีมนุษย์คนใดเป็นนายของอีกคน นายของเขามีเพียงความตายและชีวิต ความเพลิดเพลินและความเจ็บปวด”

“นักแสดงที่ไม่เก่งร้องเพลงคนเดียวไม่ได้ ต้องร้องในหมู่ใหญ่ฉันใด บางคนก็เดินคนเดียวไม่ได้ฉันนั้น หากคุณมีคุณค่าใดอยู่บ้าง คุณต้องเดินลำพัง พูดกับตัวเอง และไม่ซ่อนตัวอยู่ในคณะประสานเสียง”

“คุณอยากให้ความตายมาพบขณะกำลังทำอะไร? สำหรับฉัน อยากให้พบขณะทำงานที่เกื้อกูลเพื่อนมนุษย์ ไม่ว่าจะเป็นงานใด สิ่งที่สูงส่ง มีคุณประโยชน์ และส่งเสริมประโยชน์ส่วนรวม”

“หากไม่อยากเป็นคนโกรธง่าย จงอย่าเลี้ยงนิสัยขี้โกรธ อย่าเติมเชื้อไฟ เริ่มด้วยการเงียบไว้ แล้วนับวันที่คุณไม่โกรธ”

“การไปต่างแดนเป็นความเปลี่ยนแปลงเล็กน้อย ความตายเป็นความเปลี่ยนแปลงที่ใหญ่กว่า จากสิ่งที่เป็นอยู่ตอนนี้ ไม่ใช่ไปสู่สิ่งที่ไม่มีอยู่ แต่ไปสู่สิ่งที่ยังไม่เป็นอยู่ในตอนนี้”

“จงแสดงให้ฉันเห็นคนที่เจ็บป่วยแต่ยังมีความสุข อยู่ในอันตรายแต่ยังมีความสุข กำลังจะตายแต่ยังมีความสุข ถูกเนรเทศแต่มีความสุข ตกอยู่ในความอัปยศแต่มีความสุข”

“ก่อนอื่นจงบอกตัวเองว่าอยากเป็นคนแบบไหน เมื่อตัดสินใจแล้ว จงยึดสิ่งนั้นในทุกการกระทำ”

“เมื่อผ่อนความใส่ใจลงแม้เพียงเล็กน้อย อย่าคิดว่าจะเรียกมันกลับมาได้ทุกเมื่อที่ต้องการ แต่จงจำให้ดีว่า ความผิดพลาดวันนี้ย่อมทำให้คุณอยู่ในฐานะที่แย่ลงสำหรับโอกาสต่อ ๆ ไป”

“เพราะมิตรภาพจะอยู่ที่ใดได้อีก นอกจากที่ซึ่งมีความซื่อสัตย์และเกียรติ ที่ซึ่งผู้คนให้และรับแต่สิ่งดีงามเท่านั้น?”

“นักกีฬาได้ประโยชน์อะไรจากผู้ที่ปล้ำกับเขาเล่า? ประโยชน์สูงสุดนั่นเอง คนที่ด่าฉันจึงช่วยฝึกฉันสำหรับการแข่งขัน เขาฝึกให้ฉันอดทน ไม่ถูกอารมณ์ครอบงำ และอ่อนโยน”

“คนทุกข์ใจเอ๋ย คุณไม่พอใจกับสิ่งที่เห็นในแต่ละวันหรือ? คุณจะมองเห็นอะไรที่ดีกว่าหรือยิ่งใหญ่กว่าดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ ดวงดาว แผ่นดินทั้งมวล และมหาสมุทรได้อีก?”

“คุณล่ามขาฉันได้ ใช่ แต่เจตจำนงของฉัน ไม่ได้ แม้แต่ซุสก็พิชิตมันไม่ได้”

“คุณจะไม่ชมขบวนและงานรื่นเริงตราบที่ยังได้รับโอกาส แล้วเมื่อพระเจ้าทรงนำคุณออกไป ก็จากไปพร้อมคำนับและขอบคุณสำหรับสิ่งที่ได้ยินได้เห็นหรือ?”

“จงจำไว้ว่า ไม่ใช่เพียงความปรารถนาตำแหน่งและทรัพย์สินที่ทำให้คนต่ำต้อยและตกใต้อำนาจผู้อื่น แต่ความปรารถนาความสงบ เวลาว่าง การเดินทาง และการเรียนรู้ก็เช่นกัน”

“หากเสียทักษะไวยากรณ์หรือดนตรีไป คุณคงนับเป็นความเสียหาย แต่หากกำลังจะเสียเกียรติ ศักดิ์ศรี และความอ่อนโยน คุณกลับเห็นว่าไม่เป็นอะไรหรือ?”

“ทุกท่าน สำนักของนักปรัชญาคือห้องตรวจของแพทย์ คุณต้องออกไปด้วยความเจ็บปวด ไม่ใช่ความเพลิดเพลิน”

“คนที่คลุกคลีกับผู้อื่นมาก ไม่ว่าเพื่อสนทนา งานเลี้ยงเหล้า หรือเข้าสังคมทั่วไป ต้องกลายเป็นเหมือนพวกเขา หรือไม่ก็เปลี่ยนพวกเขาให้เหมือนตน”

“คุณจะไม่วางรากฐานนี้ก่อนหรือ คือสำรวจการตัดสินใจว่าถูกต้องหรือไม่ แล้วจึงสร้างความหนักแน่นและความมุ่งมั่นไม่หวั่นไหวขึ้นบนนั้น?”

“คนดีและสูงส่งไม่ทะเลาะกับใคร และป้องกันไม่ให้ผู้อื่นทะเลาะกันเท่าที่ตนทำได้”

“การเคารพตัวเองไม่ดีกว่าการร่ำรวยหรือ?”

“เป็นไปได้หรือที่จะพ้นจากความผิดพลาดทั้งหมด? ไม่ เป็นไปไม่ได้ แต่เป็นไปได้ที่จะตั้งใจหลีกเลี่ยงความผิดพลาดอย่างต่อเนื่อง”

“แต่เรากลับกังวลกับร่างกายเล็กน้อยของเรา ทรัพย์สินเล็กน้อยของเรา และสิ่งที่ซีซาร์จะคิด โดยไม่กังวลเลยกับสิ่งที่อยู่ภายในตัวเรา”

“ในทางทฤษฎี การตรวจสอบและหักล้างผู้ไม่รู้นั้นง่ายพอ แต่ในชีวิตจริง ผู้คนไม่ยอมให้ทดสอบตน และเราเกลียดคนที่ตรวจสอบและเปิดโปงเรา”

“แต่ผู้นำทางที่แท้จริง เมื่อพบคนหลงทาง ย่อมพาเขากลับสู่ทางที่ถูก แทนที่จะทิ้งเขาไว้พร้อมคำเยาะเย้ยหรือดูหมิ่น”

“มนุษย์จะพบปะกันอย่างแท้จริงได้ ก็ต่อเมื่อเข้าใจความเชื่อของอีกฝ่าย และแสดงความเชื่อของตนให้เขาเห็นเช่นกัน”

“เมื่อเห็นผู้อื่นมีตำแหน่ง จงเทียบตำแหน่งของเขากับการที่คุณไม่ต้องการตำแหน่ง เมื่อเห็นผู้อื่นร่ำรวย จงดูว่าคุณมีอะไรทดแทน”

“เช่นนั้น คุณจะไม่ปล่อยผู้อื่นไว้ แล้วมาเป็นทั้งครูและศิษย์ของตัวเองหรือ?”

“ทุกวิชาเมื่อกำลังสอน ย่อมน่าเบื่อหน่ายสำหรับผู้ยังไม่มีทักษะและไม่เคยฝึกฝน”

“เมื่ออยู่ลำพัง คุณควรเรียกมันว่าความสงบและเสรีภาพ และถือว่าตนเสมอเหล่าเทพเจ้า เมื่ออยู่ในหมู่คนมาก อย่าเรียกว่าฝูงชน ม็อบ หรือความรำคาญ แต่เรียกว่าวันหยุดและเทศกาล แล้วรับทุกสิ่งด้วยใจพอใจ”

“หากไม่น่าเป็นไปได้ว่าสิ่งดีของหอยทากอยู่ในเปลือก จะเป็นไปได้หรือว่าสิ่งดีของมนุษย์อยู่ในร่างกาย?”

“เราสงสารคนตาบอดและคนขาพิการอย่างไร ก็ควรสงสารผู้ที่ความสามารถสูงสุดในการกำกับจิตใจมืดบอดและพิการอย่างนั้น”

“แก่นของความดีและความชั่วอยู่ที่ท่าทีของเจตจำนง”

“หากไม่ได้เรียนบทเรียนเพื่อนำไปแสดงในการกระทำ แล้วคุณเรียนไปเพื่ออะไร?”

“เพราะเมื่อใดที่ยอมให้สิ่งภายนอกครอบงำสิ่งที่เป็นของคุณเอง คุณก็ควรเป็นทาสให้จบเรื่องไปเลย”

“การผสานคุณสมบัติเหล่านี้เข้าด้วยกันนั้นยาก คือความขยันของคนที่ทุ่มเทให้วัตถุกับความมั่นคงของคนที่ไม่ใส่ใจมัน แต่ก็ไม่ใช่เป็นไปไม่ได้”

“ฉันทำเพียงสิ่งที่อยู่ในอำนาจของตน หากต้องจมน้ำ ก็จมโดยไม่กลัว ไม่ร้องโวยวายหรือกล่าวโทษสวรรค์ เพราะรู้ว่าสิ่งที่เกิดมาย่อมต้องสูญสลายเช่นกัน”

“เช่นนั้น เราจะสรุปได้หรือไม่ว่าในเรื่องการประพฤติตนก็เช่นกัน เพียงอยากเป็นคนดียังไม่พอ แต่ต้องเรียนรู้บางสิ่งด้วย?”

“แต่จะพูดหรือเงียบดีกว่า จะพูดแบบนี้หรือแบบนั้น เหมาะสมหรือไม่ กล่าวคือการตัดสินโอกาสและการใช้คำพูดแต่ละครั้ง ทั้งหมดนี้เป็นคำถามสำหรับความสามารถเพียงอย่างเดียว คือเจตจำนง”

“จงเรียนรู้ที่จะทนคำเยาะเย้ย มองรอบตัว สำรวจตัวเอง เพื่อจะรู้ว่าคุณเป็นใคร”

“จงพิจารณาก่อนว่าคุณกำลังจะทำอะไร แล้วพิจารณากำลังของตัวเองและสิ่งที่คุณทนรับได้”

“ใครจะถูกเนรเทศไปนอกจักรวาลได้หรือ? ไม่ได้ ไม่ว่าฉันไปที่ใด ที่นั่นมีดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ ดวงดาว ความฝัน ลางบอกเหตุ และการสนทนากับเหล่าเทพเจ้า”

“ยิ่งกว่านั้น เมื่อจินตนาการซึ่งคุณควบคุมไม่ได้กัดลึกเข้ามาในจิตวิญญาณ จงต่อสู้กับมันด้วยเหตุผล สยบมัน อย่าให้มันแข็งแรงขึ้นหรือก้าวต่อไปสร้างภาพใด ๆ ตามใจมัน”

“จงตื่นตัวและเฝ้าดูภาพประทับในใจ สิ่งที่คุณดูแลอยู่ไม่ใช่เรื่องเล็ก แต่คือความเคารพตนเอง เกียรติ ความมั่นคง จิตใจสงบที่ไม่ถูกรบกวนด้วยความทุกข์ ความกลัว หรือความปั่นป่วน กล่าวคำเดียวคือเสรีภาพ”

“ฉันจึงเรียกใครว่าขยันไม่ได้เพียงเพราะมีคนบอกว่าเขาอ่านหรือเขียน ไม่ได้เลย แม้จะเสริมว่า ‘เขาทำงานทั้งคืน’ เว้นแต่ฉันรู้ว่าเขาทำไปเพื่ออะไร”

“อย่าชมหรือตำหนิคนจากคุณสมบัติที่ไม่ดีหรือชั่วในตัวเอง แต่จงพิจารณาจากการตัดสินของพวกเขา”

“ดังนั้น ความไม่บริสุทธิ์ของจิตวิญญาณอยู่ที่การตัดสินที่เลว การชำระให้บริสุทธิ์คือการสร้างการตัดสินที่ถูกต้องขึ้นในนั้น จิตวิญญาณที่บริสุทธิ์คือจิตวิญญาณที่ตัดสินถูกต้อง เพราะสิ่งนี้เท่านั้นป้องกันความสับสนและความมัวหมองในการทำหน้าที่ของมันได้”